રબર પેન્સિલ ભ્રમણા

શાળાના દિવસો યાદ કરો. હાથમાં લાકડાની અક્કડ પેન્સિલ પકડીને ઉપર-નીચે ઝડપથી હલાવો એટલે પેન્સિલ રબરની જેમ વળતી દેખાય. વાસ્તવમાં લાકડું વળતું નથી, એ એટલું જ સખત છે. પણ આપણી આંખ અને મગજ ગતિની ઝડપ સાથે તાલ મેળવી શકતાં નથી. મગજ અધૂરી માહિતી વચ્ચે અંદાજો બાંધી લે છે અને પરિણામે નક્કર ચીજ પણ લચીલી ભાસે છે.

આ દ્રષ્ટિભ્રમનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મનોવૈજ્ઞાનિક જેમ્સ આર. પોમેરાન્ટ્ઝે ૧૯૮૩માં તેમના સંશોધનપત્રમાં વ્યવસ્થિત રીતે નોંધ્યો હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે માનવ મગજ ઝડપી હલનચલન વખતે સીમાઓ બરાબર પકડી શકતું નથી. આ વિજ્ઞાનનો નિયમ માનવસંબંધોમાં પણ એટલો જ સાચો પડે છે. જ્યારે જીવનમાં ઘટનાઓ પૂરઝડપે ઘટે, ત્યારે સંબંધોનું મૂળ સ્વરૂપ વાંકુંચૂંકું દેખાવા લાગે છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ ભ્રમ રોજેરોજ રચાય છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચે નાની વાતમાં અણબનાવ બને ત્યારે પરિસ્થિતિ શાંત હોતી નથી. વાસણો ખખડે છે, ટોણા મરાય છે અને વચ્ચે પડેલા પતિનું માથું ભમે છે. આ દૈનિક ધમાચકડી વચ્ચે સાસુને વહુ જીદ્દી લાકડા જેવી લાગે છે અને વહુને સાસુ પથ્થર જેવી લાગે છે. પણ જ્યારે લાગણીઓની આંધળી ઝડપ વધે, ત્યારે બંનેને એમ લાગે છે કે સામેવાળી વ્યક્તિ ગમે ત્યારે વળી જશે અથવા તૂટી પડશે. લોકો માણસના સ્થિર સ્વભાવને સમજવાને બદલે અશાંતિની ગતિ જોઈને તારણો કાઢી લે છે.

ધારો કે કૌશિકભાઈ ઓફિસથી થાકીને ઘરે આવે છે. પત્ની કોઈ જૂની ફરિયાદ લઈને ઊભી છે અને બા પોતાના રૂમમાંથી સંભળાવે છે. આ અવિરત ખેંચતાણ વચ્ચે કૌશિકભાઈ માની લે છે કે આખો સંસાર બરબાદ થઈ ગયો છે અને કોઈ કોઈનું સાંભળતું નથી. વાસ્તવમાં બંને સ્ત્રીઓ પોતપોતાની જગ્યાએ અકબંધ છે, માત્ર સંવાદની અફડાતફડીએ આભાસી લચીલાપણું કે તિરાડ ઊભી કરી છે. હલનચલન થંભાવી દો, પેન્સિલ ફરી લાકડાની જ સાબિત થશે.

જે સંબંધો ઝડપી ઉત્તેજનામાં વળેલા દેખાય છે, શાંતિના ટેબલ પર મૂકો ત્યારે ખબર પડે કે એ તો અક્કડ હતા.