રશિયન ટેન્ક ભ્રમણા

કૃત્રિમ બુદ્ધિ એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિશે એક જૂનો જાણીતો કિસ્સો છે. લશ્કરે જંગલમાં છુપાયેલી ટેન્ક ઓળખવા માટે કમ્પ્યુટરને સેંકડો ફોટો બતાવીને તાલીમ આપી. એક આલ્બમમાં ટેન્કવાળા ફોટા હતા, બીજામાં ખાલી જંગલ. મોડેલે અદભુત પરિણામ આપ્યું. સો ટકા સફળતા. પણ વાસ્તવિક મેદાનમાં ટેસ્ટ કર્યો ત્યારે આખી સિસ્ટમ ફેઇલ થઈ ગઈ. પાછળથી ખબર પડી કે કમ્પ્યુટર ટેન્ક ઓળખતું જ નહોતું. જે ફોટામાં ટેન્ક હતી તે બધા વાદળછાયા દિવસે લેવાયા હતા, અને ખાલી જંગલના ફોટા તડકામાં. અલ્ગોરિધમે આકાશનો રંગ પકડી લીધો હતો, લોખંડની ટેન્ક નહીં.

જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝરે પોતાના ૨૦૨૨ના પુસ્તકમાં આ કિસ્સાને ‘રશિયન ટેન્ક ફેલેસી’ નામ આપીને ચર્ચ્યો છે. માણસ કે મશીન જ્યારે મૂળ સત્યને બદલે તેની આજુબાજુની આકસ્મિક વિગતોને જ સફળતાનું કારણ માની લે, ત્યારે આ ભ્રમણા જન્મે છે. આપણે જેને ખરી આવડત માનીએ છીએ, તે કદાચ માત્ર અનુકૂળ વાતાવરણનો આડપેદાશ હોઈ શકે છે.

આ ભૂલ માત્ર કોડિંગની નથી, રોજિંદા જીવનની પણ છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ અનુકૂળ હોય ત્યારે સામાન્ય માણસ પણ જીનિયસ દેખાય છે. શેરબજાર તેજીમાં હોય ત્યારે દરેક રોકાણકાર પોતાને વોરેન બફે માને છે. સ્કૂલની સરળ પરીક્ષાઓમાં ગોખીને પ્રથમ આવતો છોકરો ઓપન સ્પર્ધામાં ગૂંચવાઈ જાય છે. કારણ ચોખ્ખું છે. તમે અસલ પડકાર સામે લડવાનું શીખ્યા જ નહોતા, તમે માત્ર પાછળનું આકાશ ઓળખતા શીખી ગયા હતા.

આપણી રમતગમતની દુનિયા આ ભ્રમણાનું મોટું ઉદાહરણ છે. ઓલિમ્પિક પહેલાં પટિયાલા કે બેંગલુરુના સ્પોર્ટ્સ સેન્ટરમાં આપણા કુસ્તીબાજો કે બોક્સરો સ્થાનિક સ્પર્ધાઓમાં ધૂમ મચાવે છે. એર-કન્ડિશન્ડ હોલ, જાણીતા રેફરી, મનગમતો ખોરાક અને ઘરેલુ પ્રેક્ષકો. આ આખો માહોલ પેલું વાદળછાયું આકાશ છે. ત્યાં પંચ સાચો વાગે છે અને પોઇન્ટ મળે છે. પણ પેરિસ કે ટોક્યોના મેદાનમાં સામે ક્યુબા કે રશિયાનો લડવૈયો ઊભો હોય ત્યારે ઘરેલુ ગણતરીઓ ધ્વસ્ત થઈ જાય છે. પરદેશનું કડકડતું વાતાવરણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ આવતાં જ દેશી કાગળિયા રેકોર્ડ ઊડી જાય છે.

અનુકૂળ સંજોગોમાં જીતવું એ કળા નથી, ગોઠવણ છે. ખરી તાકાત તો વાદળો વિખેરાઈ જાય પછી જ પરખાય છે.