સલામતી સંકેત પૂર્વધારણા

ભય સતત રહેતો નથી, પણ ભયની ગેરહાજરીનો ચોક્કસ પુરાવો ન મળે ત્યાં સુધી મગજ શાંત બેસતું નથી. આ મનોવિજ્ઞાનનો પાયાનો નિયમ છે. પ્રાણી કે માણસ ત્યારે જ હળવાશ અનુભવે છે જ્યારે તેને કોઈ ચોક્કસ ‘સલામતી સંકેત’ દેખાય. જો તમને ખબર પડે કે ખતરો ક્યારે આવવાનો છે, તો એ સમય સિવાય તમે નિરાંતે જીવી શકો. પણ જો એવો કોઈ સંકેત જ ન હોય, તો આખું અસ્તિત્વ સતત અજંપામાં સબડે છે. મનોવિજ્ઞાની માર્ટિન સેલિગમેને પ્રાણીઓના પ્રયોગો પરથી આ સિદ્ધાંત તારવ્યો હતો.

આ વાત માત્ર જંગલ પૂરતી સીમિત નથી. આધુનિક માનવી જંગલી શિકારીઓથી નહીં, અનિશ્ચિતતાથી ડરે છે. જ્યારે ખતરાની કોઈ સ્પષ્ટ સીમારેખા ન હોય ત્યારે મગજ દરેક ક્ષણને જોખમ ગણી લે છે. ઓફિસમાં બોસ ક્યારે ભડકશે તેની ખબર ન હોય તો કર્મચારી આખો દિવસ ફફડતો રહે. અનિશ્ચિતતા એ માણસનું લોહી ચૂસી લેતો છૂપો રોગ છે. સ્પષ્ટ નિયમો કે સ્પષ્ટ સંકેતો વગરની કોઈપણ વ્યવસ્થા માણસને માનસિક રીતે બીમાર બનાવી દે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ અનિશ્ચિતતાનો ઉત્તમ અડ્ડો છે. ધારો કે મુકેશભાઈ જમીનનું દસ્તાવેજ પ્રમાણિત કરાવવા મામલતદાર કચેરી પહોંચ્યા. ત્યાં નિયમોની કોઈ ખુલ્લી યાદી નથી હોતી. બાબુ ક્યારે ફાઈલ પર સહી કરશે અને ક્યારે વધારાનો કાગળ માંગીને ધક્કો ખવડાવશે, તેનો કોઈ સલામતી સંકેત નથી. જો કચેરીના બોર્ડ પર સાફ લખ્યું હોય કે ‘સાત દિવસમાં કામ નહીં થાય તો સીધા વડાને મળવું’, તો અરજદાર શાંત રહે. પણ અહીં સિસ્ટમ જાણીજોઈને અંધારું રાખે છે.

જ્યાં સલામતીનો કોઈ અધિકૃત સંકેત નથી મળતો, ત્યાં માણસ નકલી સંકેતો શોધવા માંડે છે. કચેરીની બહાર ઊભેલો પટાવાળો કે દલાલ જ્યારે કહે છે કે ‘સાહેબનો મૂડ સારો છે, પાંચસો મૂકી દો, કામ થઈ જશે’, ત્યારે એ દલાલ પોતે સલામતી સંકેત બની જાય છે. બાબુશાહી આ ભયના સહારે જ જીવે છે. અસ્પષ્ટતા એ સત્તાનું જૂનું હથિયાર છે.

જ્યાં નિયમો પારદર્શક નથી હોતા, ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર સલામતી વેચવાની સૌથી મોટી દુકાન બની જાય છે.