મીઠાની દાબડીનો સિદ્ધાંત

ટેબલની બરાબર વચ્ચે મીઠાની દાબડી મૂકો. કોઈ ગ્રાહક આવશે, તેને ખસેડશે અને કિનારે મૂકી દેશે. બીજો માણસ આવશે, એને સાવ ખૂણામાં ધકેલી દેશે. જો તમે નિયમ બનાવ્યો હોય કે દાબડી હંમેશાં ટેબલની વચ્ચે જ રહેવી જોઈએ, તો તમારે દિવસમાં પચાસ વાર જઈને એને પાછી મધ્યમાં મૂકવી પડશે. આ અવિરત ક્રિયાનું નામ છે: સૉલ્ટશેકર થિયરી. સિદ્ધાંત સાદો છે. વ્યવસ્થા આપમેળે ટકતી નથી; લોકો એને રોજ વિખેરશે અને તમારે એને રોજ મૂળ જગ્યાએ પાછી ગોઠવવી પડશે.

આ વિચાર જાણીતા અમેરિકન રેસ્ટોરાં-માલિક ડેની મેયરે પોતાના પુસ્તક 'સેટિંગ ધ ટેબલ'માં આપ્યો હતો. એમના મેન્ટરે ટેબલ પર મીઠાની દાબડી ખસેડીને સમજાવ્યું હતું કે લીડરશિપ એટલે કોઈ એક વાર હુકમ કરી દેવો નહીં. ઉત્કૃષ્ટતા કોઈ સ્થિર લક્ષ્ય નથી, સતત ચાલતી કડાકૂટ છે. માણસો સ્વાભાવિક રીતે આળસુ હોય છે. ઢીલાશ એ માનવ સ્વભાવનું મૂળભૂત લક્ષણ છે. તમે નજર હટાવો એટલે સિસ્ટમ તરત જ લસરવા માંડે છે.

આપણે ધારી લઈએ છીએ કે નિયમ એકવાર બનાવી દીધો એટલે પતી ગયું. ઓફિસમાં સમયસર આવવાનો નિયમ હોય કે ફાઈલ વ્યવસ્થિત રાખવાની સૂચના હોય, બે અઠવાડિયામાં બધું પાછું મૂળ ગંદકી પર આવી જાય છે. લોકો બળવો નથી કરતા, બસ ધીમે રહીને દાબડી ખસેડી નાખે છે. મેનેજર જો કંટાળીને લડવાનું છોડી દે, તો ધોરણો તૂટી પડે છે. નિયંત્રણ રાખવું એટલે ઘાંટા પાડવા નહીં, પણ શાંતિથી દરરોજ નાની ભૂલો સુધારીને લોકોને મૂળ શિસ્તમાં પાછા લાવવા.

ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના ડ્રેસિંગ રૂમમાં આ વાત બરાબર લાગુ પડે છે. ધારો કે કોચે નિયમ બનાવ્યો કે મેદાન પર દરેક ખેલાડીએ ફિલ્ડિંગ કરતી વખતે દડા પાછળ ડાઇવ મારવી જ પડશે. જીતેલી બે મેચ પછી ઉત્સાહ ઓસરે છે. કોઈ સીનિયર ખેલાડી માત્ર દોડીને દડો પકડવાનો ડોળ કરે છે. એણે દાબડી સહેજ ખસેડી. જો કેપ્ટન તે જ ક્ષણે એને ટોકે નહીં, તો આવતી કાલે આખી ટીમ સુસ્ત થઈ જશે. ધોરણો નીચે પાડવા માટે કોઈ ષડયંત્ર નથી જોઈતું, માત્ર કેપ્ટનની એક ક્ષણની આળસ પૂરતી છે.

નિયમો આપમેળે જળવાતા નથી, એને રોજ સાચવવા પડે છે; દાબડી ખસી જાય ત્યારે રાડારાડ કરવાનો અર્થ નથી, શાંતિથી એને પાછી વચ્ચે મૂકી દો.