સ્કાઉટ અને સોલ્જર માનસિકતા

બે પ્રકારના મગજ હોય છે. એક સૈનિકનું મગજ, બીજું જાસૂસ એટલે કે સ્કાઉટનું મગજ. સૈનિકનો એક જ ધર્મ છે: પોતાના મોરચાનો બચાવ કરવો અને સામા પક્ષને ખતમ કરવો. એ પહેલેથી નક્કી કરી લે છે કે સાચું શું છે અને ખોટું શું છે. સ્કાઉટ આવું નથી કરતો. સ્કાઉટ યુદ્ધના મેદાનમાં જમીનની સાચી હકીકત શોધવા નીકળે છે. ક્યાં ખાડો છે, ક્યાં નદી છે, દુશ્મન ક્યાં છુપાયો છે. એને નકશો સાચો જોઈએ છે, સુંદર નહીં. જુલિયા ગેલેફે ૨૦૨૧માં પોતાના પુસ્તકમાં આ સરખામણી મૂકી હતી. આપણી તકલીફ એ છે કે આપણે મોટા ભાગે સૈનિક બનીને જીવીએ છીએ.

જ્યારે કોઈ નવી માહિતી આપણી માન્યતાની વિરુદ્ધ આવે, ત્યારે સૈનિક જાગી ઊઠે છે. એ તર્ક નથી કરતો, તલવાર ખેંચે છે. ‘હું ખોટો હોઈ જ ન શકું’ એ સૈનિકનો અહંકાર છે. સ્કાઉટનું મન ખુલ્લું હોય છે. એને પોતાની માન્યતા ખોટી સાબિત થાય તો આંચકો નથી લાગતો. એ ઉત્સુક બને છે. એ વિચારે છે કે જો નકશો ખોટો હતો, તો નવો નકશો કેમ બનાવવો? જે માણસ સાચો સાબિત થવા કરતાં સત્ય શોધવામાં વધુ રસ ધરાવે છે, એ જ લાંબા ગાળે જીતે છે.

અમદાવાદમાં નવો ફ્લેટ લેવા નીકળેલા કલ્પેશભાઈને જુઓ. બિલ્ડરે સ્કીમનું બ્રોશર એવું ચમકદાર આપ્યું કે કલ્પેશભાઈનું મન મોહી ગયું. એમણે નક્કી કરી લીધું કે ‘આ જ મારું સપનાનું ઘર છે.’ હવે એ સૈનિક બની ગયા. સોસાયટીના કાગળોમાં ટાઇટલ ક્લિયર નથી, આસપાસ પાણી ભરાય છે અને નજીકમાં કચરાનો ડેપો બનવાનો છે—આ બધું સોસાયટીના જૂના રહીશોએ કહ્યું. પણ કલ્પેશભાઈ કોઈનું સાંભળવા તૈયાર નથી. એ બિલ્ડરના બચાવમાં દલીલો કરે છે. એ સત્ય નથી જોઈ રહ્યા, પોતાના લીધેલા નિર્ણયને સાચો ઠેરવવાની લડાઈ લડી રહ્યા છે.

સ્કાઉટ બનવું સહેલું નથી. એમાં જાતને ખોટી પાડવાની હિંમત જોઈએ. પણ મૂર્ખ બનીને જીતવા કરતાં નકશો સુધારીને બચી જવું કાયમ સારું હોય છે.

જે માણસ પોતાના વિચારોની ચોકીદારી કરે છે એ સૈનિક છે, જે દુનિયાને જેવી છે તેવી જુએ છે એ મુક્ત છે.