બીજા તીરની સમસ્યા

જીવનમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે દુખ થાય છે. એ કુદરતી છે. પણ અસલી વિનાશ મુશ્કેલી નથી કરતી, એના વિશેનું આપણું રુદન કરે છે. આ વિચાર બૌદ્ધ મનોવિજ્ઞાનના પ્રસિદ્ધ 'સલ્લ સૂત્ર'માંથી આવે છે. ગૌતમ બુદ્ધે શિષ્યોને પૂછેલું: જો કોઈ માણસને એક તીર વાગે તો પીડા થાય? હા. પણ જો બરાબર એ જ ઘા પર તરત બીજું તીર વાગે તો? પીડા બમણી નહીં, દસ ગણી થઈ જાય. સંસારમાં પહેલું તીર અનિવાર્ય છે, બીજું તીર વૈકલ્પિક છે.

પહેલું તીર એટલે વાસ્તવિક ઘટના. શરીરમાં થયેલી બીમારી, વેપારમાં પડેલી ખોટ કે સંબંધમાં આવેલી તિરાડ. આ શારીરિક કે બાહ્ય આઘાત છે. બીજું તીર છે આપણી પ્રતિક્રિયા. ક્રોધ, અફસોસ, આત્મદયા અને 'મારી સાથે જ આવું કેમ થયું?'નો ચકરાવો. પહેલું તીર ભાગ્ય મારે છે. બીજું તીર આપણે પોતે જાતે ઉઠાવીને પોતાની છાતીમાં ભોંકીએ છીએ. આ બીજા તીરનું નામ છે પીડામાંથી ઊભું થતું દુઃખ.

હોસ્પિટલો આ માનસિક તમાશો જોવાની શ્રેષ્ઠ જગ્યા છે. કોઈ સામાન્ય માણસને કમરનો દુખાવો ઉપડે. ડૉક્ટર એમઆરઆઈ જોઈને કહે કે મણકો ખસી ગયો છે અને બે મહિના આરામ કરવો પડશે. આ પહેલું તીર હતું. શારીરિક કષ્ટ હતું. પણ પેશન્ટ પલંગ પર સૂતા સૂતા વિચારવાનું શરૂ કરે છે: મારી નોકરી છૂટી જશે તો? મારા દીકરાની ફી કોણ ભરશે? આ ડૉક્ટર બરાબર નથી, નસીબ જ ફૂટેલું છે. આ માનસિક તાણથી એનું બ્લડ પ્રેશર કૂદીને ૧૬૦ પહોંચી જાય છે. પીઠનો દુખાવો સહન થઈ શકત, પણ મગજના નર્વસ બ્રેકડાઉને એને અસલી દર્દી બનાવી દીધો. એને કમરના દુખાવાએ નહીં, બીજા તીરે પાડી દીધો.

બુદ્ધિશાળી માણસ આંચકાને સ્વીકારે છે. મૂરખ માણસ આંચકાનું વિશ્લેષણ કરીને પોતાની જાતને કોસે છે. જગત ક્રૂર છે, એ તમને રોજ પથ્થર મારશે. પણ એ પથ્થરથી માથું ફોડી લેવું કે બાજુ પર મૂકી દેવો, એ ચૉઇસ તમારી છે. દર્દ વાસ્તવિકતા છે, દુઃખ એ મનની હઠીલી પસંદગી છે.

પહેલા તીરથી કોઈ મરતું નથી, બીજું તીર જ આખી જિંદગીનું લોહી ચૂસી લે છે.