સ્વ-પસંદગી પૂર્વગ્રહ

જ્યારે માણસો પોતે નક્કી કરે છે કે તેમણે કોઈ સર્વે, ગ્રૂપ કે પ્રક્રિયાનો ભાગ બનવું કે નહીં, ત્યારે પરિણામ ક્યારેય સાચું આવતું નથી. આંકડાશાસ્ત્રમાં આને ‘સેલ્ફ-સિલેક્શન બાયસ’ કહે છે. તમે આખા સમાજનો અભિપ્રાય જાણવા નીકળ્યા હો અને માત્ર એવા જ લોકો આગળ આવે જેમને બોલવાની ખાસ ખંજવાળ હોય, તો આખો નમૂનો બગડી જાય છે. બાકીના શાંત લોકો ચૂપચાપ ઘરમાં બેઠા હોય છે.

આ વિચાર આંકડાશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રનો પાયો છે. નોબેલ વિજેતા જેમ્સ હેકમેને આ ક્ષેત્રમાં ઊંડું કામ કર્યું હતું. વિચાર સાદો છે: જે લોકો સામે ચાલીને પોતાની પસંદગીથી કોઈ સમૂહમાં જોડાય છે, એમનો સ્વભાવ સામાન્ય લોકો જેવો હોતો જ નથી. એમનો ઉત્સાહ, ગુસ્સો કે મજબૂરી સામાન્ય સરેરાશ કરતાં સાવ અલગ હોય છે.

સમાજશાસ્ત્રમાં આ પૂર્વગ્રહ બહુ મોટો ભ્રમ ઊભો કરે છે. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વિષય પર મતદાન થાય ત્યારે માત્ર કટ્ટર સમર્થકો કે કટ્ટર વિરોધીઓ જ બટન દબાવે છે. સામાન્ય નાગરિકને મતદાન કરવાની પડી જ નથી હોતી. પરિણામે દુનિયા આખી બે વિરોધી છેડે વહેંચાયેલી દેખાય છે, જ્યારે હકીકતમાં બહુમતી વચ્ચે ઊભી હોય છે.

આનું જીવંત દૃશ્ય આપણા સમાજના લગ્ન સંમેલનોમાં જોવા મળે છે. જ્ઞાતિના યુવક-યુવતી મેળાવડામાં જઈને કોઈ વડીલ જાહેરાત કરી દે કે આજની પેઢીમાં છોકરાઓ ભણવામાં ઠોઠ છે અને છોકરીઓ બહુ આગળ નીકળી ગઈ છે. એમનો નિષ્કર્ષ ખોટો છે. જે છોકરાઓ ભણીગણીને સારા પગારવાળી નોકરી મેળવી ચૂક્યા છે, તેઓ એવા સંમેલનમાં જવાના જ નહોતા. ત્યાં પહોંચ્યા જ એ લોકો જેમને સામાન્ય રસ્તે મેળ પડતો નહોતો. જે લોકો સામેથી આવ્યા, માત્ર એમને જોઈને આખી નાતનું મૂલ્યાંકન ન કરાય.

ગ્રાહકોના રિવ્યૂમાં પણ આવું જ બને છે. કાં તો અતિશય ખુશ થયેલો માણસ રેટિંગ આપે છે, કાં તો છંછેડાયેલો. બાકીના સરેરાશ સુખી ગ્રાહકો ક્યારેય રેટિંગ આપવા બેસતા નથી.

જે લોકો સૌથી મોટેથી બૂમો પાડે છે, એ આખા ટોળાનો સાચો અવાજ નથી હોતા.