વિભાજિત વ્યક્તિત્વ મોડેલ

માણસ અંદરથી અખંડ નથી હોતો. આપણી અંદર એક કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ એકસાથે જીવે છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને નિર્ણયશાસ્ત્રમાં આ વિચાર વારંવાર આવે છે: તમે અત્યારે જે છો, અને આવતી કાલે જે બનવાના છો, એ બંને વાસ્તવમાં બે જુદાં પાત્રો છે. ‘સેપરેટ સેલ્વ્સ મોડેલ’ આ સંઘર્ષને છતો કરે છે. વર્તમાનનું ‘હું’ તાત્કાલિક સુખ, સગવડ અને ભયથી સંચાલિત થાય છે. ભવિષ્યનું ‘હું’ પરિણામો ભોગવવા માટે બેઠેલું અજાણ્યું અસ્તિત્વ છે. આ શબ્દાવલી કોઈ એક ખાસ પુસ્તકમાંથી આવી નથી, પણ આધુનિક વિચારકો ભવિષ્યના સ્વને ત્રીજી વ્યક્તિ ગણવાની આપણી વૃત્તિ સમજાવવા આ ખ્યાલ વાપરે છે.

આપણે આપણા પોતાના આવતીકાલના સ્વ સાથે એવો જ વ્યવહાર કરીએ છીએ જેવો કોઈ અજાણ્યા પરદેશી સાથે કરીએ. આજે સિગારેટ પીતી વખતે કે મોડી રાત સુધી ઊંઘ બગાડતી વખતે આપણને કોઈ પીડા નથી થતી, કારણ કે એનું દેવું ચૂકવવાનું કામ આવતીકાલના ‘હું’નું છે. આજે દેવું કરીને મોજ કરીએ છીએ, કાલે હપ્તા ભરવાની ચિંતા બીજા કોઈના માથે ફેંકી દઈએ છીએ. જ્યાં સુધી માણસ પોતાના ભવિષ્યના સ્વ સાથે આત્મીયતા કેળવતો નથી, ત્યાં સુધી તે દીર્ઘદ્રષ્ટિ વાપરી શકતો નથી.

આઝાદીની લડત વખતે ભારતના રાજા-રજવાડાં આ મોડેલનું સૌથી જીવંત અને કરુણ ઉદાહરણ હતા. ઈસવીસન ૧૮૫૭ પછી કે ૧૯૪૭ના ઉંબરે ઊભેલા દેશી રજવાડાના રાજાઓ ફક્ત પોતાના આજના વૈભવ, તોપોની સલામી અને તાજની ચિંતા કરતા હતા. ‘આજનું હું’ કહેતું હતું કે અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી લો, રંગરેલિયાં મનાવો, આજનો મહેલ સલામત રાખો. પચાસ કે સો વર્ષ પછી આ રજવાડાંની નવી પેઢીનું શું થશે, એ ‘ભવિષ્યનું હું’ એમના માટે તદ્દન પરાયું હતું. પરિણામે, સરદાર પટેલ જ્યારે રિયાસતો એકત્ર કરવા નીકળ્યા ત્યારે એ રજવાડાં પાસે ભવિષ્યની કોઈ નક્કર યોજના જ નહોતી.

આપણે ઇતિહાસના રાજાઓને મૂર્ખ કહીએ છીએ, પણ આપણી રોજિંદી વર્તણૂક જુદી નથી. સેવિંગ્સ ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડીને મોંઘો ફોન ખરીદનારો પગારદાર પણ રજવાડાના રાજા જેવો જ છે. તે પણ વર્તમાનની મોજ માટે પોતાના ભવિષ્યને ગીરે મૂકે છે. જાત સાથેની આ છેતરપિંડી કુદરતી છે, પણ જીવલેણ છે.

જે માણસ પોતાના જ ભવિષ્યને અજાણ્યો શત્રુ સમજીને લૂંટે છે, એનો વિનાશ નક્કી હોય છે.