શેડો સેલ્ફ

માણસ પોતાની જાતને અરીસામાં જુએ ત્યારે ફક્ત સજ્જન દેખાય છે. એ એનો સભાન અહંકાર છે. પણ એ જ શરીર પાછળ એક લાંબો પડછાયો છુપાયેલો છે, જેને મનોવિજ્ઞાન 'શેડો સેલ્ફ' કહે છે. આ પડછાયો એ તમામ લાગણીઓ, વાસનાઓ, ક્રોધ અને અસુરક્ષાઓનો સંગ્રહ છે જેને સમાજે નકારી કાઢી છે અને આપણે પોતે દબાવી દીધી છે. સ્વિસ મનોવિજ્ઞાની કાર્લ યુંગે આ વિચાર દુનિયા સમક્ષ મૂક્યો હતો. એમનું કહેવું સાફ હતું: જેને તમે સ્વીકારતા નથી, તે નાશ પામતું નથી. એ બેહોશીના અંધારામાં બેસીને તમારા નિર્ણયો ચલાવે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે ખરાબ વિચારોને દાટી દેવાથી આપણે પવિત્ર બની જઈએ છીએ. આ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. પડછાયો એ કોઈ રાક્ષસ નથી, પણ આપણો જ અસ્વીકૃત હિસ્સો છે. જ્યારે કોઈ માણસ અતિશય નમ્ર બનવાનો ઢોંગ કરે છે, ત્યારે અંદર દબાયેલી ઈર્ષ્યા કે ઘમંડ કોઈ ને કોઈ વિકૃત સ્વરૂપે બહાર આવે છે. આપણે જેને આપણા વ્યક્તિત્વમાંથી દેશવટો આપીએ છીએ, તે જ વસ્તુ આપણને ગુલામ બનાવી દે છે. પડછાયાને ઓળખવો એટલે પોતાની બદસૂરતી સાથે આંખ મિલાવવી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો યુવાન જુઓ. ચાર વર્ષથી યુપીએસસીની પરીક્ષા આપે છે. બહારથી એ સંન્યાસી જેવો શાંત, વિનમ્ર અને દેશસેવાની વાતો કરતો દેખાય છે. બધાને કહે છે કે એને પદનો મોહ નથી, માત્ર સમાજ બદલવો છે. પણ એનો સાચો પડછાયો—એટલે કે લાલબત્તીનો વટ, સત્તાની ભૂખ અને નિષ્ફળતાનો ભયાનક ડર—અંદર ઘૂંટાતો રહે છે. જ્યારે કોઈ સગાનો દીકરો ક્લાસ વન ઓફિસર બની જાય, ત્યારે પેલો શાંત યુવાન અંદરથી તૂટી પડે છે અને અચાનક મિત્રો પર બરાડી ઊઠે છે. એનો દબાયેલો પડછાયો સંયમનું મહોરું તોડીને બહાર ધસી આવ્યો છે.

પોતાના અંધારાથી ભાગવાનો કોઈ અર્થ નથી. જ્યાં સુધી તમે સ્વીકારશો નહીં કે તમારી અંદર પણ ઈર્ષ્યા, લોભ અને બદલાની વૃત્તિ જીવે છે, ત્યાં સુધી તમે અસલ માણસ નહીં બની શકો. પ્રકાશ માત્ર સપાટી પર ચમકે છે; ચરિત્રની ખરી ઊંડાઈ તમારા પડછાયાને સાધવામાં રહેલી છે.

જે માણસ પોતાના પડછાયાથી ડરે છે, એ આખી જિંદગી માત્ર મહોરાં બદલતો રહે છે.