શક્તિ

વિચાર હોવો એક વાત છે, પણ એને અમલમાં મૂકવાની તાકાત હોવી સાવ જુદી વાત છે. ભારતીય દર્શનમાં આ ભેદ બહુ સ્પષ્ટ છે. શિવ એટલે સ્થિર ચેતના, અને શક્તિ એટલે ગતિશીલ ઊર્જા. શિવ કેવળ અવલોકન કરે છે, પણ સંસારમાં જે કંઈ ઘટે છે, સર્જાય છે કે નષ્ટ થાય છે, તે શક્તિને કારણે થાય છે. શક્તિ વિના શિવ 'શવ' સમાન છે. આ કોઈ પોથીપંડિતોની કલ્પના નથી. આ વિશ્વની અંદર રહેલું ક્રિયાશીલ બળ છે. વસ્તુ કે વિચાર ગમે તેટલા ઉત્કૃષ્ટ હોય, જો તેમાં આંતરિક પ્રાણ કે ગતિ ન હોય તો તે નિષ્પ્રાણ માટી છે.

આ વિચાર તંત્ર અને પુરાણોમાંથી આવે છે. ખાસ કરીને શાક્ત પરંપરામાં શક્તિને અંતિમ સત્ય ગણવામાં આવી છે. આધુનિક વ્યવસ્થાશાસ્ત્ર કે સંગઠનોમાં જેને આપણે 'એક્ઝિક્યુશન' કહીએ છીએ, તે આનું લૌકિક રૂપ છે. યોજનાઓ કાગળ પર રહે છે, પણ જે અદ્રશ્ય પ્રવાહ ઘટનાઓને ખરેખર આગળ ધપાવે છે તે શક્તિ છે. એ માત્ર સ્ત્રીત્વ નથી, એ પ્રકૃતિની મૂળભૂત ચાલક ગતિ છે. જ્યાં સુધી ચેતના અને ઊર્જા એકબીજા સાથે સુસંગત ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ કામ પૂરું થતું નથી.

આપણે જેને ઘણી વાર 'સત્તા' સમજીએ છીએ, તે ખરી શક્તિ નથી હોતી. હોદ્દો કે પદ એ માત્ર બહારનો ઢાંચો છે, જ્યારે શક્તિ એ પરિણામ પેદા કરવાનું ભીતરી સામર્થ્ય છે. સંસ્થાઓ હોય કે પરિવાર, ખરી લગામ એના હાથમાં હોય છે જે પરિસ્થિતિને સાચે જ ચલાવે છે, માત્ર નિયમો બનાવનાર પાસે નહીં.

આપણા ઘરસંસારમાં આ વાત રોજેરોજ દેખાય છે. ધારો કે ઘરના વડીલ પુરુષ ડ્રોઈંગરૂમમાં સોફા પર બેસીને હુકમો આપતા હોય, પણ આખા ઘરની ખરી સંચાલક સાસુ કે વહુ હોય છે. કરિયાણું ક્યાંથી આવશે, સંબંધીઓને સાચવવા કઈ રીતે, અને આકરા સંકટમાં ઘરને અડીખમ કેમ રાખવું—આ વાસ્તવિક ગતિશીલતા સ્ત્રીના હાથમાં હોય છે. બહારથી લાગે કે નિર્ણય પુરુષનો છે, પણ ઘરની વ્યવસ્થા જે બળથી ચાલે છે તે અંદર બેઠેલી શક્તિ છે.

નિયમો બનાવનાર કરતાં વાસ્તવિકતા ચલાવનાર હંમેશાં વધુ બળવાન હોય છે; ચેતના માત્ર જોયા કરે છે, સંસાર તો ઊર્જા જ ચલાવે છે.