સાયમનની કાતર

માનવવર્તનને સમજવા માટે એક બ્લેડ પૂરતી નથી. કાતર હંમેશાં બે બ્લેડથી કપાય છે. અર્થશાસ્ત્રના નોબેલ વિજેતા હર્બર્ટ સાયમને ૧૯૯૦માં આ સચોટ રૂપક આપ્યું હતું. પહેલી બ્લેડ છે માણસનું મગજ, તેની મર્યાદિત બુદ્ધિ અને ક્ષમતા. બીજી બ્લેડ છે આસપાસનું વાતાવરણ કે પરિસ્થિતિ. કોઈ માણસ કેમ મૂર્ખ જેવો નિર્ણય લે છે અથવા શા માટે અચાનક અસાધારણ વર્તન કરે છે? જો તમે માત્ર તેના મગજને કે તેના ચારિત્ર્યને દોષ દેશો, તો તમે કાતરની એક જ બ્લેડ જોઈ રહ્યા છો. નિર્ણય હંમેશાં મગજ અને માહોલના ઘર્ષણ વચ્ચે કપાય છે.

આપણે માણસને એક અલગ ટાપુ માની લેવાની ભૂલ કરીએ છીએ. કોઈ ભૂલ કરે એટલે તરત લેબલ ચોંટાડી દઈએ છીએ: આ માણસ લાલચુ છે, અણસમજુ છે કે અંધ છે. હકીકતમાં માણસનું મગજ સીમિત માહિતી પ્રોસેસ કરી શકે છે. જ્યારે બહારનું વાતાવરણ એ મર્યાદાનો ગેરલાભ ઉઠાવે ત્યારે કાગળ કપાઈ જાય છે. જો તમે વાતાવરણ નહીં બદલો, તો ગમે તેટલા હોશિયાર માણસને બેસાડશો તો પણ પરિણામ એ જ આવશે.

આપણું વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી અને ટીવી ન્યૂઝનું સર્કસ આ કાતરનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. નિવૃત્ત માસ્તર કે સાઠ વર્ષના શાંત કાકા ફોન ખોલે છે. તેમને દર દસ મિનિટે એક જ્ઞાતિવિરોધી કે દેશપ્રેમના નામે સળગતો ફેક મેસેજ મોકલવામાં આવે છે. ટીવી પર એન્કર ચીસો પાડીને યુદ્ધનો માહોલ બનાવે છે. આ વાતાવરણની બ્લેડ છે. સામે કાકાનું મગજ ડિજિટલ યુગના અલ્ગોરિધમને સમજવા માટે સક્ષમ નથી. એ માનસિક મર્યાદાની બીજી બ્લેડ છે. બંને બ્લેડ ભેગી થાય છે અને કાકા એક ઝેરીલો જૂઠાણો આગળ ફોરવર્ડ કરી દે છે. કાકા જન્મજાત કટ્ટર નથી. વાતાવરણ અને મગજના સંયોગે તેમને એવા બનાવ્યા છે.

કોઈપણ સમસ્યા ઉકેલવી હોય ત્યારે માત્ર માણસને સુધારવાની શિખામણો નકામી છે. સિસ્ટમ બદલો, ઇન્ટરફેસ બદલો, વાતાવરણ સાફ કરો. જ્યાં સુધી વાતાવરણની બ્લેડ ધારદાર રહેશે, ત્યાં સુધી સામાન્ય મગજ ખોટા નિર્ણયો જ કાપવાનું છે.

માણસને મૂર્ખ સાબિત કરવો સહેલો છે, પણ એ જે વાતાવરણમાં શ્વાસ લે છે તેની તપાસ કરવાની કોઈની હિંમત નથી હોતી.