સ્લેશ અસર

કોઈ પૂછે કે તમે શું કરો છો, ત્યારે એક જ જવાબ આપવો એ જૂની સદીની મજબૂરી હતી. નોકરી એટલે આખી જિંદગી એક જ ઓળખનો પટ્ટો ગળામાં બાંધીને ફરવું. હવે જમાનો બદલાયો છે. માણસ એક જ સમયે પ્રોગ્રામર પણ હોઈ શકે અને ગિટારિસ્ટ પણ. આ બે કામો વચ્ચે કીબોર્ડનો એક ત્રાંસો લીટો આવે છે: સ્લેશ. આ વિચારને 'સ્લેશ ઇફેક્ટ' કહે છે. એક જ વ્યક્તિ એકસાથે બે કે ત્રણ જુદા વ્યવસાયો જીવે છે, કોઈ શોખ ખાતર નહીં, પણ પૂરી વ્યાવસાયિક ગંભીરતાથી.

આ વિચાર અમેરિકન લેખિકા માર્સી આલ્બોહરે ૨૦૦૭માં પોતાના પુસ્તક 'વન પર્સન/મલ્ટિપલ કરિયર્સ'માં વહેતો મૂક્યો હતો. પાછળથી લેખક વેંકટેશ રાવે પણ તેની ઊંડી ચર્ચા કરી. જૂની ઔદ્યોગિક દુનિયા વિશેષજ્ઞો માગતી હતી; એક જ સ્ક્રૂ આખી જિંદગી ફેરવતો કારીગર. પણ આજના અસ્થિર સમયમાં એક જ વ્યવસાય પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે. સ્લેશ કારકિર્દી કોઈ ગૂંચવણ નથી, સ્વતંત્રતા છે. માણસની બહુવિધ પ્રતિભાઓને એક જ ખાનામાં પૂરી રાખવાનો ઈનકાર છે.

આનો અર્થ પાર્ટ-ટાઈમ વેઠ નથી. એનો અર્થ છે બે વિરોધી દુનિયાઓનો સર્જનાત્મક તાલમેલ. જ્યારે તમે બે અલગ ક્ષેત્રોમાં સમાંતર ઊભા હો છો, ત્યારે એકનું દબાણ બીજાની શાંતિ બની જાય છે. તમારું એક કામ બીજા કામને નવી દૃષ્ટિ આપે છે. જોખમ વહેંચાઈ જાય છે અને એકવિધતા મરી જાય છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્રના ગામડામાં જીવતા કેવલભાઈને જુઓ. સવારે છ વાગ્યે એ પોતાના બળદ લઈને કપાસના ખેતરમાં હોય—ખેડૂત. બપોરે બાર વાગ્યે તાલુકાની સહકારી દૂધ મંડળી કે એપીએમસી માર્કેટમાં બેસીને હિસાબો અને ખરીદી સંભાળે—વેપારી/મેનેજર. અને સાંજે લેપટોપ ખોલીને ગામના છોકરાઓને ઓનલાઇન અકાઉન્ટ્સ ભણાવે કે સ્ટોક માર્કેટનું વિશ્લેષણ કરે—શિક્ષક/રોકાણકાર. કેવલભાઈ કોઈ એક ખાનામાં ફિટ થતા નથી. ગામવાળા એમને 'ખેડૂત/સેક્રેટરી/ટ્રેડર' તરીકે ઓળખે છે. આ દેશી સ્લેશ કારકિર્દી છે, જેણે એમને ક્યારેય મંદી કે પાકની નિષ્ફળતા સામે લાચાર થવા દીધા નથી.

એક જ વિઝિટિંગ કાર્ડ પર આખી જિંદગી સમાપ્ત કરી દેવી એ ક્ષમતા નહીં, કલ્પનાની કંગાળિયત છે.