સામાજિક સરખામણીનો સિદ્ધાંત

માણસ પોતાની કિંમત એકાંતમાં નક્કી કરી શકતો નથી. તેની પાસે કોઈ અંતરિક થર્મોમીટર નથી જે બતાવે કે તે કેટલો સુખી, હોશિયાર કે સફળ છે. આ મૂલ્યાંકન કરવા માટે તેને પડોશી જોઈએ છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાની લિયોન ફેસ્ટિંગરે ૧૯૫૪માં આ વાત સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમનો તર્ક સીધો હતો: જ્યારે આપણી પાસે કોઈ ચોક્કસ ભૌતિક માપદંડ નથી હોતો, ત્યારે આપણે આપણી ક્ષમતા અને વિચારોની તુલના બીજા માણસો સાથે કરીએ છીએ. આપણું સમગ્ર અસ્તિત્વ એક અદ્રશ્ય ત્રાજવા પર તોલાય છે.

આ સરખામણી બે દિશામાં ચાલે છે. એક ઉપર તરફ, જ્યાં આપણે આપણા કરતાં આગળ નીકળી ગયેલા લોકોને જોઈને લઘુતાગ્રંથિ અનુભવીએ છીએ અથવા અદેખાઈથી બળીએ છીએ. બીજી નીચે તરફ, જ્યાં આપણા કરતાં નબળા લોકોને જોઈને આપણને ક્ષણિક અહંકાર અને શાંતિ મળે છે. આ માનસિક રમત વગર માણસ જીવી શકતો નથી. આપણે જે ઘરમાં રહીએ છીએ તે નાનું નથી, પણ સામેવાળાનું બંગલો મોટો છે એટલે આપણું ઘર અચાનક નાનું થઈ જાય છે.

આઝાદી પહેલાંના ભારતના દેશી રજવાડાં આ મનોવિકૃતિનું ઉત્તમ પ્રદર્શન હતા. બ્રિટિશ હકૂમત પાસે કોઈ રાજા પોતાનું સ્વતંત્ર મૂલ્ય સાબિત કરી શકતો નહોતો. એટલે વાઈસરોયની દરબારમાં એક જ સ્પર્ધા ચાલતી: તોપોની સલામી કોને કેટલી મળે છે. જો પડોશી રજવાડાના રાજાને ૧૭ તોપોની સલામી મળતી હોય અને પોતાને ૧૫ મળે, તો મહારાજા રાતભર ઊંઘી શકતા નહીં. અંગ્રેજ અમલદારો આ નબળાઈ બરાબર જાણતા હતા. તેમણે રાજાઓને અંદરોઅંદર લડાવવા માટે કોઈ લશ્કર વાપરવું પડ્યું નહોતું, માત્ર ખિતાબો અને ખુરશીઓના ક્રમ બદલવાના હતા. પોતાનું રાજ્ય કેટલું કંગાળ છે તેની કોઈને ચિંતા નહોતી, ચિંતા માત્ર એટલી હતી કે બાજુના નવાબ કરતાં પોતાનું સ્થાન એક વેંત ઊંચું દેખાવું જોઈએ.

આજના યુગમાં તોપોની સલામી નથી, પણ કારના મોડેલ અને લગ્નના ખર્ચા છે. માણસ પોતાની સફળતાથી ક્યારેય સંતુષ્ટ થતો નથી; તે માત્ર બીજાની નિષ્ફળતાથી સંતોષ મેળવે છે. જ્યાં સુધી તમે તમારી જાતને બીજાના દર્પણમાં જોતા રહેશો, ત્યાં સુધી તમારો ચહેરો ક્યારેય તમારો પોતાનો નહીં રહે.

બીજાની રેખા ટૂંકી કરીને પોતાની રેખા લાંબી બતાવવાની હોડમાં માણસ આખરે પોતાની જ જમીન ગુમાવી બેસે છે.