સોલોમનનો વિરોધાભાસ

બીજાની મુશ્કેલીઓ જોઈને આપણે અચાનક ચાણક્ય બની જઈએ છીએ. કોઈ મિત્રનું બ્રેકઅપ થાય કે વેપારમાં ખોટ જાય, આપણી પાસે ઉપાયોની લાંબી યાદી તૈયાર હોય છે. પણ જ્યારે એ જ આફત પોતાના માથે પડે છે, ત્યારે આપણી તમામ બુદ્ધિ હવા થઈ જાય છે. બીજાના જીવનમાં આપણે ફિલોસોફર છીએ, પોતાના જીવનમાં બેવકૂફ. આ માનસિક મૂર્ખામીને મનોવિજ્ઞાનમાં સોલોમનનો વિરોધાભાસ કહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ઇગોર ગ્રોસમેન અને ઇથન ક્રોસના ૨૦૧૪ના સંશોધનમાંથી આવ્યો. બાઇબલનો પ્રાચીન રાજા સોલોમન પોતાની અગાધ વિદ્વત્તા માટે આખી દુનિયામાં જાણીતો હતો. દૂર-દૂરથી રાજાઓ તેની સલાહ લેવા આવતા. પણ પોતાના અંગત જીવનમાં સોલોમને વાહિયાત નિર્ણયો લીધા—અઢળક ઉડાઉ ખર્ચા કર્યા, સેંકડો સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કરીને રાજ્ય દેવાદાર બનાવ્યું અને આખરે સામ્રાજ્ય તૂટી ગયું. તે આખી દુનિયાને સલાહ આપી શકતો હતો, પણ પોતાની જાતને નહીં.

આનું કારણ અહંકાર અને લાગણીઓનું આંધળાપણું છે. જ્યારે સંકટ પારકું હોય ત્યારે આપણું મગજ તટસ્થ અંતર જાળવી શકે છે. ત્યાં આપણી પ્રતિષ્ઠા દાવ પર નથી હોતી. જ્યારે પ્રશ્ન અંગત બને છે, ત્યારે ભય, લોભ અને લઘુતાગ્રંથિ વિચારવાની શક્તિ છીનવી લે છે. ડહાપણ બહારથી જોવામાં છે, અંદર ડૂબવામાં નહીં.

ચારધામ યાત્રાનું આયોજન કરતા આપણા પરિમલભાઈને જુઓ. સોસાયટીની બસ ટૂર હોય ત્યારે આખા ગ્રૂપને શિખામણ આપશે: ‘બહુ ઉતાવળ નહીં કરવાની, જે હોટલ મળે તેમાં સંતોષ માનવાનો અને બજેટ સાચવવાનું.’ પણ જ્યારે પોતે સહકુટુંબ ઉત્તરાખંડ ફરવા નીકળે, ત્યારે ડ્રાઈવર સાથે ભાડાની પંચાતમાં આખો દિવસ બગાડે, મોંઘી હોટલના રૂમ માટે ઝઘડી પડે અને ખરાબ હવામાનની ચેતવણી હોવા છતાં જીદ કરીને ટેક્સી આગળ હંકારી મૂકે. બીજાની યાત્રામાં તેઓ અનુભવી માર્ગદર્શક હતા, પોતાની યાત્રામાં અધીરા પ્રવાસી બની ગયા.

દુનિયાને મફતમાં વહેંચેલી અક્કલ જો પોતાના ખિસ્સામાં રાખતા શીખી જાઓ, તો અડધાં દુઃખ ત્યાં જ ખતમ થઈ જાય.