પ્રકાશની ઝડપનો નિયમ

બ્રહ્માંડમાં કોઈ પણ પદાર્થ, માહિતી કે સિગ્નલ પ્રકાશ કરતાં વધુ ઝડપથી દોડી શકતું નથી. શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશ પ્રતિ સેકન્ડે લગભગ ત્રણ લાખ કિલોમીટર કાપે છે. આ માત્ર વિજ્ઞાનની એક સંખ્યા નથી. આ બ્રહ્માંડની કડક સીમારેખા છે. આઇન્સ્ટાઇને ૧૯૦૫માં પોતાના વિશિષ્ટ સાપેક્ષતાવાદના સિદ્ધાંતમાં આ સ્થાપિત કર્યું. તમે ગમે તેટલું જોર લગાવો, ગમે તેટલું મોટું એન્જિન બનાવો, ભૌતિક જગતની આ અંતિમ ગતિમર્યાદાને કોઈ તોડી શકતું નથી. પ્રકૃતિએ બાંધેલી આ લક્ષ્મણરેખા અફર છે.

આ વિચાર ભૌતિકશાસ્ત્રથી આગળ વધીને જીવન અને વહીવટનો પણ સનાતન પાઠ બને છે. દરેક વ્યવસ્થાની એક કુદરતી ઝડપ હોય છે. તેનાથી આગળ ભાગવા જાઓ તો નિયમો તૂટે નહીં, સિસ્ટમ તૂટી જાય. માણસાઈ, સંસ્થા અને ન્યાય આ ત્રણેયની પોતાની એક મર્યાદા છે. અમુક ઘટનાઓને પાકતાં સમય લાગે જ છે. માહિતી ક્ષણવારમાં મોકલી શકાય, પણ એ માહિતીને પચાવીને નિર્ણય લેવાની માણસની પોતાની સીમા હોય છે. આ મર્યાદાને ભૂલીને જ્યારે અવાસ્તવિક દોડ આદરવામાં આવે છે, ત્યારે અકસ્માત જ સર્જાય છે.

આપણા મોટા ધાર્મિક ઉત્સવો કે યાત્રાધામોમાં આ સત્ય બહુ વરવી રીતે સામે આવે છે. ધારો કે અંબાજી કે સોમનાથમાં શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાએ પાંચ લાખ ભક્તો એકસાથે દર્શન કરવા ઊમટી પડે. મંદિરનું ગર્ભગૃહ નાનું છે, પગથિયાં સાંકડાં છે અને માણસના પગલાં ભરવાની એક મર્યાદા છે. ટ્રસ્ટના મેનેજરો લાઉડસ્પીકર પર બૂમો પાડે કે 'ઝડપ રાખો, જલદી આગળ વધો'. પણ ગર્ભગૃહમાંથી પસાર થવાનો કુદરતી પ્રવાહ જો પ્રતિ મિનિટે સાઠ માણસનો હોય, તો તમે દબાણ કરીને તેને છસો કરી શકતા નથી. જેવો તમે ભૌતિક સીમાને અવગણીને ભીડને ધક્કો મારો, એટલે ભાગદોડ થાય. શ્રદ્ધા આસ્થા હોઈ શકે, પણ પગથિયાંની ક્ષમતા ભૌતિકશાસ્ત્ર છે.

વહીવટદારો ઘણીવાર માને છે કે માત્ર આદેશો આપવાથી કે દબાણ કરવાથી વસ્તુઓ ચમત્કારિક રીતે ઝડપી બની જશે. કોઈ ઉત્સવનું આયોજન હોય કે કોર્પોરેટ ડેડલાઇન, અંતે તો જે ગતિ કુદરતે નક્કી કરી છે તેને માન આપવું જ પડે છે. જે વસ્તુને શાંતિથી ગોઠવાતા મહિનો લાગતો હોય, તેને પાંચ દિવસમાં પૂરું કરવા જતાં માત્ર દેખાડો થાય, મૂળ કામ કથળી જાય છે. પ્રકાશની ગતિ એ યાદ અપાવે છે કે આ જગતમાં કશુંય અમર્યાદિત નથી. દરેક પ્રક્રિયાની પોતાની એક આખરી સ્પીડ લિમિટ હોય છે.

જે માણસ બ્રહ્માંડની ગતિમર્યાદા સાથે દલીલ કરવા જાય છે, તે વહેલો નથી પહોંચતો; સીધો ફેંકાઈ જાય છે.