સ્ટેકહોલ્ડર વેબ

કોઈ પણ સંસ્થા કે યોજના માત્ર માલિક અને ગ્રાહકના સીધા સંબંધ પર નથી ચાલતી. જૂની મેનેજમેન્ટ થિયરી માનતી હતી કે કેન્દ્રમાં કંપની છે અને તેની આસપાસ સૂર્યના કિરણોની જેમ શેરહોલ્ડર, કર્મચારી કે ખરીદનાર ગોઠવાયેલા છે. આ સાદો વિચાર ભૂલભરેલો છે. વાસ્તવિકતા જાળી જેવી હોય છે. ‘સ્ટેકહોલ્ડર વેબ’ એટલે કે હિતધારકોનું એક અરસપરસ ગૂંથાયેલું નેટવર્ક. અહીં દરેક પક્ષ માત્ર કેન્દ્ર સાથે જ નહીં, પણ પરસ્પર પણ અદ્રશ્ય દોરીઓથી બંધાયેલો હોય છે. આ શબ્દ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે અર્થશાસ્ત્રીના નામે નોંધાયેલો નથી, પરંતુ આધુનિક વ્યુહરચના અને સામાજિક વિશ્લેષણમાંથી ઊભરી આવેલો નક્કર વિચાર છે.

આ મોડેલ કેમ મહત્વનું છે? કારણ કે જ્યારે તમે કોઈ એક પક્ષ સાથે વ્યવહાર કરો છો, ત્યારે તેની સીધી અસર બીજા કોઈ અજાણ્યા પક્ષ પર થાય છે. નેટવર્કમાં એક છેડે કંપન થાય તો આખી જાળી ધ્રૂજી ઊઠે છે. જો તમે માત્ર તમારા નફા કે સત્તા પૂરતું જ વિચારશો, તો અજાણ્યા ખૂણેથી ઊભો થતો વિરોધ આખી યોજનાને જમીનદોસ્ત કરી નાખશે. સંબંધો રૈખિક નથી હોતા, જટિલ અને બહુમુખી હોય છે.

ભારતમાં આ જાળીને સમજવી હોય તો કોઈ પણ મોટો સાર્વજનિક ઉત્સવ કે નવરાત્રિ મહોત્સવ જોઈ લો. બહારથી લાગે કે આયોજક મંડળ અને ગરબે ઘૂમતા ખેલૈયાઓ વચ્ચેનો આ સરળ તહેવાર છે. પણ ખરી રમત પાછળ છે. આખી વ્યવસ્થા એક ગૂંચવાયેલી જાળી છે. સ્થાનિક પોલીસ, લાઉડસ્પીકર અને પાર્કિંગથી ત્રાસતા સોસાયટીના રહીશો, લાઈટના કોન્ટ્રાક્ટર, નેતાઓ જેમને પાસ જોઈએ છે, મંચ પર બેસવા તલપાપડ સ્પોન્સર્સ અને રસ્તા પર લારીઓ લગાવીને બેઠેલા ફેરિયાઓ. આ બધા જ એકબીજા સાથે અથડાય છે. જો પોલીસે રાત્રે બાર વાગ્યે સ્પીકર બંધ કરાવ્યા, તો ખેલૈયા નારાજ થશે. જો ચાલુ રાખ્યા, તો બીમાર વૃદ્ધો કમિશનરને અરજી કરશે. મંડળ જો કોઈ એક પક્ષને પણ અવગણે, તો બીજા વર્ષે ઉત્સવની પરવાનગી રદ થઈ જાય.

જે માણસ એમ માને છે કે હું માત્ર પૈસા આપનાર કે કાયદો બનાવનારને રાજી રાખીને આખી સંસ્થા ચલાવી લઈશ, તે કાચો પડે છે. દુનિયા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હિતોનો અખાડો છે. કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતા પહેલાં આ જાળીના દરેક દોરાને પારખવો પડે.

તમે જેને સૌથી નબળો તાર માનીને ખેંચી નાખો છો, ઘણી વાર આખો માંડવો એના ટેકે જ ઊભો હોય છે.