યથાસ્થિતિનો પક્ષપાત

માણસને પરિવર્તનથી નફરત છે. પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ હોય, જો એ જાણીતી હોય તો આપણને સલામત લાગે છે. નવી શક્યતા ગમે તેટલી ઉજળી હોય, એ અજાણી છે માટે ડરામણી લાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ મૂર્ખાઈને 'સ્ટેટસ ક્વો બાયસ' કહે છે. વર્તમાન સ્થિતિને જ શ્રેષ્ઠ માની લેવાની આ જીદ્દ બુદ્ધિનો નહીં પણ આળસ અને ડરનો પુરાવો છે.

આ વિચાર ૧૯૮૮માં અર્થશાસ્ત્રીઓ વિલિયમ સેમ્યુઅલસન અને રિચાર્ડ ઝેકહાઉઝરે દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. એમણે પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યું કે જ્યારે લોકોને નિર્ણયો લેવાના વિકલ્પ અપાયા, ત્યારે બહુમતી લોકોએ એ જ વિકલ્પ પસંદ કર્યો જે પહેલેથી ચાલતો આવતો હતો. મગજ નવા રસ્તા શોધવાની તસ્દી લેવા તૈયાર નથી. સ્થિતિ જેવી છે તેવી રાખવામાં મહેનત શૂન્ય છે.

આ પક્ષપાત પાછળ ગુમાવવાનો ભય કામ કરે છે. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે: માણસને સો રૂપિયા મળવાનો જેટલો આનંદ થાય છે, એના કરતાં બમણું દુઃખ સો રૂપિયા ગુમાવવાનું થાય છે. નવી નોકરી, નવો ધંધો કે નવો રસ્તો પકડવામાં જોખમ દેખાય છે. જૂની કંગાળ સ્થિતિમાં કમસેકમ દુઃખ જાણીતું છે. એટલે માણસ સડતી વ્યવસ્થામાં પણ શાંતિથી પડ્યો રહે છે.

આપણો દેશ સરકારી નોકરીની ઘેલછામાં આ પક્ષપાતનો ઉત્તમ શિકાર બને છે. ગાંધીનગર કે દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં ૨૮ વર્ષનો યુવાન જુઓ. સતત પાંચ વર્ષથી જીપીએસસી કે યુપીએસસીની પ્રિલિમ્સ આપે છે. પાસ થતો નથી. બહાર નીકળીને ખાનગી કંપનીમાં કે વ્યવસાયમાં નસીબ અજમાવવાની કોઈ ક્ષમતા એણે ગુમાવી નથી. છતાં એ રૂમમાં ચોપડીઓ ખોલીને બેઠો રહેશે. નવી દિશામાં શૂન્યથી શરૂ કરવાનો ડર એને જૂની નિષ્ફળતાની ગોદમાં જકડી રાખે છે. જૂની પીડા એની આદત બની જાય છે.

જે પાંજરું જાણીતું થઈ જાય, માણસ પછી એને જ આઝાદી માની લે છે.