સ્ટિગમર્જી

કીડીઓની કતાર જુઓ. કોઈ સુપરવાઇઝર સીટી નથી વગાડતો. કોઈ મેનેજર નકશો લઈને ઊભો નથી. છતાં રાફડો ચણાઈ જાય છે. આ ચમત્કાર નથી, પર્યાવરણ મારફતે થતું અદ્રશ્ય સંકલન છે. એક જીવ વાતાવરણમાં પોતાની નિશાની છોડે છે. બીજી જીવ એ નિશાની જોઈને આગળનું પગલું ભરે છે. કોઈ સીધી વાતચીત નહીં, કોઈ કેન્દ્રીય આદેશ નહીં. માત્ર નિશાનીઓનો પીછો. આ ઘટનાને વિજ્ઞાનમાં સ્ટિગમર્જી કહે છે.

આ શબ્દ ફ્રેન્ચ જીવવિજ્ઞાની પિયરે-પોલ ગ્રાસેએ ઈ.સ. ૧૯૫૯માં આપ્યો હતો. તેઓ ઉધઈના રાફડાનો અભ્યાસ કરતા હતા. તેમણે જોયું કે ઉધઈ માટીનો એક ગોળો મૂકે છે, બીજી ઉધઈ એ માટીની ગંધ પારખીને તેની ઉપર બીજો ગોળો મૂકે છે. કોઈ આયોજન વગર ભવ્ય મીનારો ઊભો થઈ જાય છે. ઇન્ટરનેટ પર વિકિપીડિયા પણ આમ જ બન્યું છે. કોઈ એક લીટી ઉમેરે છે, બીજો આવીને ભૂલ સુધારે છે. કામ જાતે જ કામને દોરે છે.

આ મોડેલ સમજવું કેમ જરૂરી છે? આપણે માનીએ છીએ કે મોટું કામ કરવા માટે મોટા સાહેબ અને મિટિંગો જોઈએ. ખોટી વાત. મોટા ભાગની મોટી રચનાઓ આદેશથી નહીં, માહોલ પર છૂટેલા સંકેતોથી સર્જાય છે. જો તમે વાતાવરણમાં યોગ્ય પગચિહ્નો છોડો, તો પાછળ આવનાર ટોળું આપોઆપ એ જ રસ્તે દોડશે. નિયંત્રણ બહારનું લાગે છે, પણ ખરેખર તે સિસ્ટમની અંદર જ વણાયેલું હોય છે.

આપણું કોટા કે અમદાવાદનું ટ્યુશન માર્કેટ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ કોચિંગ ક્લાસના બોર્ડ પર અગાઉના વર્ષના વિદ્યાર્થીએ પેન્સિલથી એક જૂની ગાઈડનું નામ ટપકાવ્યું હોય. બીજા છોકરા એ જોઈને એ જ ચોપડી ખરીદે. એ ચોપડીના ચોક્કસ પાનાં ફોલ્ડ થયેલાં જુએ, એટલે ત્રીજો વિદ્યાર્થી પણ એ જ દાખલા ગોખે. શિક્ષકે કદી એ પુસ્તક વાંચવાનું કહ્યું નહોતું. પણ પર્યાવરણમાં અગાઉના સફળ વિદ્યાર્થીઓએ છોડેલી નિશાનીઓએ આખી નવી બેચની દિશા નક્કી કરી નાખી.

દુનિયા હુકમોથી ઓછી અને રસ્તા પર પડેલા પગલાંના નિશાનથી વધુ ચાલે છે. સાહેબ બનવા કરતાં યોગ્ય નિશાની મૂકવી વધુ તાકાતવર છે.