સંવેદના કવચ

જીવતા રહેવું હોય તો દુનિયાના અવાજો સામે કાન બંધ રાખતા શીખવું પડે. મગજ પાસે બહારથી આવતી માહિતી પચાવવાની મર્યાદા છે. જો દરેક અવાજ, દરેક દ્રશ્ય અને દરેક સ્પર્શ સીધો ચેતાતંત્ર પર અથડાય, તો માણસ પાગલ થઈ જાય. આપણી ચેતનાની આસપાસ એક અદ્રશ્ય દીવાલ હોય છે. તે નક્કી કરે છે કે કઈ માહિતી અંદર જશે અને કયો કચરો બહાર જ રોકાઈ જશે. આ રક્ષણાત્મક ફિલ્ટર એટલે સંવેદના કવચ.

આ વિચાર મનોવિશ્લેષણના પિતા સિગ્મંડ ફ્રોઈડે ઈસવીસન ૧૯૨૦માં પોતાના પુસ્તક બિયોન્ડ ધ પ્લેઝર પ્રિન્સિપલમાં આપ્યો હતો. જર્મન ભાષામાં તેમણે તેને રાઇઝશુત્ઝ કહ્યો હતો. જીવવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ કોઈ પણ કોષની બાહ્ય ત્વચા જે કામ કરે છે, તે જ કામ માનસિક સ્તરે આ કવચ કરે છે. જો બહારનો આંચકો અતિશય તીવ્ર હોય, તો આ પડદો તૂટી જાય છે. આઘાત ત્યારે જ જન્મે છે જ્યારે રક્ષણ તૂટે.

આજના ઘોંઘાટિયા જમાનામાં આ કવચ આપણી એકમાત્ર ઢાલ છે. સ્માર્ટફોનનાં નોટિફિકેશન, રસ્તા પરના હોર્ન અને ઑફિસની ચીસાચીસ સતત આ કવચ પર હથોડા મારે છે. જ્યારે માણસ સતત થાકેલો કે ચીડાયેલો રહે છે, ત્યારે સમજવું કે તેનું આંતરિક ફિલ્ટર ઘસાઈ ચૂક્યું છે. જે સંસ્કૃતિ માણસને અંદરથી શાંત રહેવા નથી દેતી, તે આખરે તેને ચેતાકીય રીતે બીમાર બનાવી દે છે.

કાશી કે હરિદ્વારની યાત્રાએ નીકળેલા યાત્રાળુઓનું મનોવિજ્ઞાન તપાસવા જેવું છે. દશાશ્વમેધ ઘાટ પર સેંકડો પંડિતોના મંત્રોચ્ચાર, ઘંટારવ, ભીડના ધક્કા, હોડીવાળાઓની બૂમો અને સ્પીકરોનો તીખો ઘોંઘાટ હોય છે. નવોસવો વિદેશી પ્રવાસી આ માહોલમાં અડધા કલાકમાં માથું પકડીને બેસી જાય છે. પણ આપણો પચાસ વર્ષનો ગુજરાતી યાત્રાળુ આંખો મીંચીને સ્થિર બેસી ગંગા આરતી માણી શકે છે. તેનું આંતરિક કવચ એટલું સક્ષમ છે કે તે ઘોંઘાટમાંથી માત્ર ભક્તિનો સૂર તારવી લે છે અને બાકીના કાનફાડ અવાજને મગજમાં પ્રવેશવા જ નથી દેતું.

દુનિયાનો ઘોંઘાટ ઓછો કરવાની જીદ નકામી છે; પોતાના કાનના પડદા મજબૂત કરવા વધારે વ્યવહારુ છે.