સ્ટોકેસ્ટિક પોપટગીરી

કોઈ એક પોપટ આખો દિવસ 'રાધે કૃષ્ણ' બોલે તો તેનો અર્થ એવો નથી કે તેને મોક્ષની ખબર છે. તે ફક્ત શબ્દોની ગોઠવણ ગોખીને બોલે છે. કોમ્પ્યુટર ભાષામાં આને 'સ્ટોકેસ્ટિક પેરટ' કહેવાય છે. સ્ટોકેસ્ટિક એટલે સંભાવના આધારિત, અણધાર્યું. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની એમિલી બેન્ડર અને ટિમનિટ ગેબ્રુએ ૨૦૨૧ના એક પ્રખ્યાત પેપરમાં આ શબ્દ આપ્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો: આજના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલ્સ પાસે કોઈ વાસ્તવિક બુદ્ધિ, સમજ કે ચેતના નથી. તે માત્ર અગાઉ વપરાયેલા કરોડો વાક્યોમાંથી ગણતરી કરીને અનુમાન લગાવે છે કે હવે પછીનો કયો શબ્દ યોગ્ય લાગશે. વાક્ય બહુ સુંદર લાગે, પણ અંદર વિચાર શૂન્ય હોય છે.

આ વિચાર માત્ર આધુનિક ટેક્નોલોજી પૂરતો સીમિત નથી. આપણી આસપાસની અડધી દુનિયા આ જ મોડેલ પર જીવે છે. લોકો અર્થ સમજ્યા વગર ચલણી શબ્દો વાપરે છે. પોપટ શબ્દનો ધ્વનિ પકડે છે, અર્થ નહીં. માણસ પણ ઘણીવાર પ્રભાવ પાડવા માટે ભારેખમ શબ્દોની ગોઠવણ શીખી લે છે. સામેવાળાને લાગે કે માણસ ભારે વિદ્વાન છે, પણ જો તમે સહેજ ઉઝરડો કરો તો નીચે કશું જ ન મળે.

અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ નવી સ્કીમનો સેલ્સ બ્રોકર જુઓ. તે તમને 'ક્લબહાઉસ', 'એમ્બિયન્સ', 'અલ્ટ્રા-લક્ઝુરિયસ વાઇબ્સ' અને 'ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પોટેન્શિયલ' જેવા ડઝનેક શબ્દો એક જ શ્વાસમાં ફેંકશે. તેને પૂછો કે બિલ્ડિંગનું સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ ક્યાં છે કે પાઇપલાઇનની ગુણવત્તા શું છે, એટલે તેનું મોં બંધ થઈ જશે. એ ફક્ત બ્રોશરના ભારે શબ્દોનું યોગ્ય સંયોજન બનાવતો એક માનવ પોપટ છે. તેને આ ગાળિયામાં ફ્લેટ પધરાવવાની સંભાવના વધારતા શબ્દો આવડે છે, બાંધકામની વાસ્તવિકતા સાથે તેને કોઈ લેવાદેવા નથી.

જે વાતમાં વિચારનો પાયો નથી, તે શબ્દોની સજાવટ લાંબો સમય ટકતી નથી. સાચી સમજ ભાષાની લઢણ નથી શોધતી, તર્ક તપાસે છે.

જે સાંભળવામાં ડહાપણ જેવું લાગે, એ દર વખતે સમજણ નથી હોતી; ઘણીવાર એ માત્ર ગોખેલા શબ્દોની હોશિયાર ગોઠવણ હોય છે.