વ્યૂહરચનાનો નકશો

મોટા ભાગની યોજનાઓ કાગળના કચરાટોપલામાં એટલે જાય છે કારણ કે લોકોને ખબર નથી હોતી કે છેલ્લું પરિણામ ક્યાંથી ફૂટી નીકળશે. તમે કંપનીના બોર્ડરૂમમાં ઊભા રહીને 'આ વર્ષે નફો બમણો કરવો છે' એવી ઘોષણા કરો, એ વ્યૂહ નથી; એ માત્ર ઈચ્છા છે. સ્ટ્રેટેજી મેપ એટલે આ ઈચ્છા અને વાસ્તવિક કામ વચ્ચેનો કડીબદ્ધ નકશો. એક વિઝ્યુઅલ ચાર્ટ, જે બતાવે છે કે કંપનીનું આખરી લક્ષ્ય મેળવવા માટે નીચેના સ્તરે રોજ શું કરવું પડશે. કાર્ય અને કારણનો સ્પષ્ટ હિસાબ.

આ મોડેલ ૧૯૯૦ના દાયકામાં હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના પ્રોફેસર રોબર્ટ કેપ્લાન અને ડેવિડ નોર્ટને વિકસાવ્યું. એમણે જોયું કે કંપનીઓ માત્ર નાણાકીય આંકડાઓ જોઈને ભવિષ્ય નક્કી કરે છે, જે કારના પાછળના કાચમાં જોઈને આગળ દોડવા જેવું છે. એમણે 'બેલેન્સ્ડ સ્કોરકાર્ડ' આપ્યું અને પછી આ નકશો ઘડ્યો. એમાં ચાર સ્તર હોય છે. સૌથી નીચે લોકોની તાલીમ અને સંસ્કૃતિ, એના ઉપર આંતરિક પ્રક્રિયાઓ, એના ઉપર ગ્રાહકનો સંતોષ, અને છેક ટોચ પર નાણાકીય નફો. નીચે ઈંટ મુકાય તો જ ઉપર મહેલ ચણાય.

આ વિચારનું મહત્ત્વ એ છે કે તે ભ્રમ ભાંગી નાખે છે. સુપરવાઈઝરને ખબર પડે છે કે એનું એક નાનું કામ ટોચના નફા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલું છે. જો કર્મચારી કુશળ નહીં હોય, તો પ્રોડક્ટ ખરાબ બનશે. પ્રોડક્ટ ખરાબ હશે તો ગ્રાહક ભાગી જશે. ગ્રાહક જશે તો નફો ક્યાંથી થશે? આ સાંકળ તૂટે એટલે બધું ભાંગી પડે. કાગળ પર તીર દોરીને આખી રમત સ્પષ્ટ કરવી એ આ નકશાનું કામ છે.

આપણા ક્રિકેટમાં આ વાત બરાબર લાગુ પડે છે. ધારો કે આઈપીએલની કોઈ નવી ટીમે ટ્રોફી જીતવી છે. 'ટ્રોફી જીતવી' એ ટોચનું નાણાકીય લક્ષ્ય છે. પણ એ જીતાય કઈ રીતે? નકશાના તળિયે ખેલાડીઓનું ફિટનેસ કલ્ચર અને માનસિક તૈયારી આવે. એ મજબૂત હોય તો નેટ્સમાં ચોક્કસ રણનીતિની પ્રેક્ટિસ થાય. પ્રેક્ટિસ બરાબર થાય તો મેદાન પર ૧૬થી ૨૦મી ઓવરમાં રન રોકી શકાય અને દબાણમાં વિકેટો પડે. એ સારી પ્રક્રિયા મેચ જિતાડે, ચાહકો વધે અને છેવટે હાથમાં ટ્રોફી આવે. આખી કડી દેખાય ત્યારે જ મેદાન પર જીત પકડાય છે.

જે રસ્તો કાગળ પર સાફ દેખાતો નથી, એ રસ્તે મંઝિલ સુધી પહોંચવું અકસ્માત સિવાય કશું નથી હોતું.