અંધ સત્તાપાલનનું કૌભાંડ

અમેરિકામાં ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ના દાયકામાં એક વિચિત્ર કૌભાંડ ચાલેલું. ફાસ્ટ-ફૂડ રેસ્ટોરન્ટના મેનેજર પર એક અજાણ્યો ફોન આવતો. સામેવાળો પોતાને મોટો પોલીસ અધિકારી ગણાવતો અને કહેતો કે તમારી એક કર્મચારીએ ચોરી કરી છે. તે એટલા કડક અને અધિકૃત અવાજમાં આદેશ આપતો કે સામાન્ય મેનેજરો કોઈ પણ શંકા વગર પોતાની મહિલા કર્મચારીઓના કપડાં ઉતરાવીને તપાસ કરાવતા. આ ઘટનાઓ કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ નહોતી, પણ વાસ્તવિક છેતરપિંડી હતી. આ આખી ઘટનાને સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં 'સ્ટ્રીપ-સર્ચ સ્કેમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ વિચાર માત્ર ગુનાખોરીનો નથી, પણ માનવ મનની એક ભયાનક નબળાઈનો છે. આપણે વર્દી, હોદ્દો કે સત્તાના અવાજ સામે એટલા નતમસ્તક થઈ જઈએ છીએ કે આપણી સામાન્ય વિવેકબુદ્ધિ શૂન્ય થઈ જાય છે. જ્યારે સામેવાળી વ્યક્તિ પોતાને 'ઓથોરિટી' તરીકે સ્થાપિત કરે છે, ત્યારે સામાન્ય માણસ પોતાની નૈતિકતા અને સચ્ચાઈને બાજુ પર મૂકીને અત્યાચારી પણ બની શકે છે. સ્ટેનલી મિલ્ગ્રામના પ્રખ્યાત પ્રયોગોમાં જે જોવા મળેલું, તે જ વસ્તુ અહીં ખુલ્લા રસ્તાઓ પર બની રહી હતી.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે આટલા મૂર્ખ નથી. પણ આ ભ્રમ છે. સત્તાનો અવાજ ગમે તેટલો ખોખલો હોય, માણસ તેના પ્રભાવમાં આવીને એવા કામો કરી બેસે છે જેની તે સામાન્ય સંજોગોમાં કલ્પના પણ ન કરી શકે. સત્તાની બીક અને કાયદાનું દબાણ માણસના તર્કને લકવો મારી દે છે. આ વાસ્તવિકતા રોજબરોજના વહીવટમાં સતત દેખાય છે.

ધારો કે કોટા કે અમદાવાદના કોઈ જાણીતા કોચિંગ ક્લાસમાં નીટ કે જેઈઈની પરીક્ષાનો માહોલ છે. અચાનક એક મોટો વહીવટી અધિકારી હોવાનો દાવો કરતો ફોન પ્રિન્સિપાલ કે સુપરવાઈઝર પર આવે છે કે એક વિદ્યાર્થી અન્ડરવેરમાં ચિઠ્ઠીઓ છુપાવીને લાવ્યો છે. નિયમો અને રેડના ડરથી ધ્રૂજતો સ્ટાફ કોઈ પણ વેરિફિકેશન વગર એ સગીર વિદ્યાર્થીને બાથરૂમમાં લઈ જઈને નગ્ન કરીને તપાસ કરવા લાગે છે. કોઈ એક ક્ષણ માટે પણ એ નથી વિચારતું કે માત્ર ફોન પર કોઈના આદેશથી કોઈની મૂળભૂત ગરિમા છીનવી શકાય ખરી? વર્દી કે સત્તાનો ડર હંમેશાં સામાન્ય ન્યાય કરતાં મોટો થઈ જાય છે.

જે માણસ વર્દી કે હોદ્દાના અવાજથી થથરી જાય છે, તે પોતાના વિવેકબુદ્ધિનો સોદો સૌથી સસ્તા ભાવે કરે છે.