માળખાકીય પૂર્વધારણા

કોઈપણ વિચાર કે વ્યવસ્થાને જોતાંવેંત તેના પર એક અગાઉથી નક્કી કરેલું માળખું ઠોકી બેસાડવું—આ આપણી જૂની બીમારી છે. અંગ્રેજીમાં આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત મનોવિજ્ઞાની કે પુસ્તકમાંથી સીધો નથી આવ્યો. ઉત્પાદન જગતમાં ધાતુને ચોક્કસ બીબામાં ઢાળવાની પ્રક્રિયા પરથી કદાચ આ વિચાર વ્યવહારમાં ઊતરી આવ્યો છે. માણસ પોતાના મગજમાં પહેલેથી બનેલા ચોકઠા લઈને ફરે છે. સામે વાસ્તવિકતા ગમે તેવી હોય, તે એને પોતાના પેલા બીબામાં દબાવીને જ સમજવા માગે છે.

આ આપણી બૌદ્ધિક આળસ છે. ખુલ્લી આંખે પરિસ્થિતિને જોવી અઘરી પડે છે, એટલે આપણે જૂનું માળખું ઊભું કરી દઈએ છીએ. નવો પ્રશ્ન હોય તો પણ જૂના બંધારણનો પથ્થર ગોઠવી દેવાનો. શરૂઆતમાં લાગે કે કામ ઝડપથી પતી ગયું. પણ જમીનની સચ્ચાઈ અલગ હોય અને માળખું પારકું હોય ત્યારે આખી ઇમારત તૂટી પડવાનો ભય રહે છે.

રિયલ એસ્ટેટના ધંધામાં આ દ્રશ્ય રોજ ભજવાય છે. ધારો કે એક બિલ્ડર અમદાવાદના કોઈ જૂના પરામાં લક્ઝરી ફ્લેટની નવી સ્કીમ મૂકે છે. તેણે મનમાં મુંબઈના પોશ ટાવરનું મોડલ ફિટ કરી રાખ્યું છે. ત્રણ બેડરૂમની સાથે મોંઘી ક્લબહાઉસ, સ્વિમિંગ પૂલ અને જિમનું આખું પ્લાનિંગ કાગળ પર છાપી દીધું. તે માને છે કે ઊંચા પૈસા આપનાર વર્ગ દરેક જગ્યાએ એક જ માળખામાં જીવે છે. પણ ખરીદવા આવનાર વેપારી પરિવારોને પૂલમાં ન્હાવું નથી, એમને તો વિશાળ ઓટલો અને નીચે વાહનો મૂકવાની ખુલ્લી જગ્યા જોઈએ છે. બિલ્ડરે પરિસ્થિતિ સમજ્યા વિના પોતાનું તૈયાર માળખું ગ્રાહકો પર ઢાળી દીધું.

પરિણામ એ આવે છે કે કરોડ રૂપિયાના ફ્લેટ વેચાતા નથી અને સોસાયટી બની ગયા પછી મેન્ટેનન્સના નામે રોજ સવારે ડખ્ખા થાય છે. બંધાયેલું બીબું જમીનની જરૂરિયાત સાથે મેળ ખાતું નથી. જ્યારે તમે સમસ્યાને સમજવાને બદલે તેના પર અગાઉથી ઘડેલો ઢાંચો લાદી દો છો, ત્યારે ઉકેલ નહીં પણ નવી મુસીબતો જ પેદા થાય છે.

વાસ્તવિકતા પાણી જેવી વહેતી હોય છે, એને તમારા જૂના માટીના બીબામાં ક્યારેય કેદ કરી શકાતી નથી.