સુમો રેસલર સિન્ડ્રોમ

જાપાનના સુમો પહેલવાનને જુઓ. તેનું આખું અસ્તિત્વ એક જ અખાડા માટે તૈયાર થાય છે. દોઢસો-બસો કિલો વજન, વિરાટ ચરબી, ખાસ આહાર અને સદીઓ જૂની ધાર્મિક વિધિઓ. એ રિંગની અંદર એ અજેય છે. પણ જે ક્ષણે એ અખાડાની બહાર પગ મૂકે છે, એનું એ જ વિરાટ શરીર એના માટે સૌથી મોટો બોજ બની જાય છે. એ સામાન્ય બસમાં બેસી શકતો નથી, કોર્પોરેટ ઓફિસમાં કામ કરી શકતો નથી કે બીજી કોઈ રમત રમી શકતો નથી. આને વિચારકો સુમો રેસલર સિન્ડ્રોમ કહે છે: કોઈ એક અત્યંત સાંકડી રમત જીતવા માટે એટલી બધી અતિ-વિશેષતા કેળવી લેવી કે બહારની વાસ્તવિક દુનિયામાં તમારી કોઈ કિંમત જ ન બચે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર અને કરિયર પ્લાનિંગમાં બહુ ચર્ચાયો છે. ખાસ કરીને સ્ટીવન લેવિટ અને સ્ટીફન ડબ્નરે 'ફ્રીકોનોમિક્સ'માં સુમો પહેલવાનોના પ્રોત્સાહનોનું વિશ્લેષણ કરીને આ મુદ્દો ઊભો કર્યો હતો. આધુનિક જગતમાં લોકો પોતાની તમામ શક્તિ કોઈ એક ખાસ પરીક્ષા કે એક જ અસામાન્ય ક્ષમતા પાછળ હોમી દે છે. તેઓ એ એક જ બંધિયાર નિયમોવાળા ચોકઠા માટે ઉત્તમ બને છે. પણ જો એ ચોકઠું તૂટી જાય, તો તેમની પાસે જીવન જીવવાની કોઈ વૈકલ્પિક આવડત બચતી નથી.

આનું સૌથી વરવું ઉદાહરણ દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા યુવાનોમાં જોવા મળે છે. પચીસ વર્ષનો તેજસ્વી છોકરો યુપીએસસી કે જીપીએસસી પાછળ સાત-આઠ વર્ષ ખર્ચી નાખે છે. એ અકબરની મહેસૂલ પદ્ધતિ અને બંધારણની કલમો ગોખીને પંડિત બની જાય છે. એની સમગ્ર ઓળખ એ પરીક્ષાની લડાઈ પૂરતી સીમિત થઈ જાય છે. ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે જ્યારે એ આખરી પ્રયાસમાં હારી જાય છે, ત્યારે એ માર્કેટમાં તદ્દન નકામો પુરવાર થાય છે. એની પાસે કોઈ વેચી શકાય તેવી વ્યાવસાયિક કુશળતા નથી હોતી. એ એક એવો સુમો પહેલવાન બની ગયો છે, જેનો અખાડો અચાનક બંધ થઈ ગયો.

વિશેષતા સારી બાબત છે, પણ અતિ-વિશેષતા એક આત્મઘાતી જુગાર છે. જ્યારે તમે કોઈ એવી રમત પાછળ જીવન દાવ પર લગાવો છો જ્યાં જીતવાની શક્યતા એક ટકો હોય, ત્યારે તમારી પાસે બહાર નીકળવાનો રસ્તો હોવો જોઈએ. જે કૌશલ્ય માત્ર એક જ ટેબલ પર ચાલે છે, એ આવડત નથી પણ બંધન છે.

જે શરીર માત્ર એક જ અખાડામાં લડવા માટે બન્યું હોય, એ બહાર નીકળતાં જ પોતાની જ ચરબીના ભાર નીચે કચડાઈ જાય છે.