પ્રતીક સિદ્ધાંત

માણસ માત્ર રોટલી કે હવા પર નથી જીવતો. એ ચિહ્નોની દુનિયામાં શ્વાસ લે છે. એક રંગીન કાપડનો ટુકડો માત્ર દોરા નથી, ધ્વજ બની જાય ત્યારે માણસો એના માટે જાન આપી દે છે. આ પ્રતીક સિદ્ધાંત (સિમ્બોલ થિયરી) છે. વિચાર સીધો છે: કોઈપણ ભૌતિક વસ્તુ, શબ્દ કે ક્રિયા પોતે અર્થ નથી ધરાવતી. મનુષ્યનું મગજ એને એક મોટો અદ્રશ્ય અર્થ સોંપે છે. જ્યારે કોઈ પ્રતીક સમાજના મોટા સમૂહમાં સ્વીકારાઈ જાય, ત્યારે એ બંદૂક કરતાં પણ વધુ તાકાતવર બની જાય છે.

આ વિચાર દર્શનશાસ્ત્ર અને ભાષાશાસ્ત્રની સેમિઓટિક્સ શાખામાંથી આવ્યો છે. અમેરિકન વિચારક ચાર્લ્સ સેન્ડર્સ પર્સ અને પાછળથી અર્ન્સ્ટ કાસિરર જેવા ફિલોસોફર્સે બતાવ્યું કે માનવી પશુથી અલગ છે કારણ કે એ પ્રતીકો બનાવનારું પ્રાણી છે. સાદો સંકેત માત્ર રસ્તો બતાવે છે, જ્યારે પ્રતીક આખી વિચારધારા ઊભી કરે છે. સત્તા, ધર્મ અને ક્રાંતિ ક્યારેય તર્કથી નથી જીતતા; એ પ્રતીકોના સહારે સામાન્ય જનતાના લોહીમાં ઊતરે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે રાજકારણીઓ, માર્કેટિંગ કંપનીઓ અને ધર્મગુરુઓ તમને સીધા વિચારો નથી વેચતા, પ્રતીકો પકડાવે છે. જે માણસ પ્રતીક પાછળનો ખેલ નથી સમજતો, એ જીવનભર બીજાના સિમ્બોલ્સનો ગુલામ બનીને નાચતો રહે છે. સોનાની વીંટી માત્ર ધાતુ નથી હોતી, સામાજિક મોભો બની જાય છે. જ્યારે પ્રતીક વાસ્તવિકતા કરતાં મોટું થઈ જાય, ત્યારે વિનાશ શરૂ થાય છે.

આપણી આઝાદીની લડત જુઓ. ગાંધીજી અર્થશાસ્ત્રના મોટા ભાષણો આપવા નહોતા બેઠા. એમણે એક લાકડાનો ચરખો પકડ્યો અને દરિયામાંથી એક મુઠ્ઠી મીઠું ઉપાડ્યું. રસાયણની દ્રષ્ટિએ મીઠું માત્ર સોડિયમ ક્લોરાઈડ હતું, પણ એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના અહંકાર સામે બગાવતનું જીવંત પ્રતીક બની ગયું. આખા દેશે એ ચપટી મીઠામાં પોતાની સ્વતંત્રતા જોઈ લીધી. એક સામાન્ય વસ્તુ જ્યારે સામૂહિક સંવેદનાનું રૂપ ધારણ કરે, ત્યારે એ તોપો કરતાં પણ વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે.

જે પ્રતીકને સમજી જાય છે એ શાસન કરે છે, અને જે પ્રતીકમાં અટવાઈ જાય છે એ શોષાય છે.