ત્રીજો રસ્તો: ટર્શિયમ ક્વિડ

જ્યારે આપણી સામે બે ખરાબ વિકલ્પો આવીને ઊભા રહે, ત્યારે મગજ થીજી જાય છે. આ બાજુ કૂવો અને પેલી બાજુ ખાઈ. આપણે માની લઈએ છીએ કે દુનિયા માત્ર કાળી અથવા ધોળી છે. કાં તો હા, કાં તો ના. લેટિન ભાષામાં આ મડાગાંઠને તોડવા માટે સદીઓ જૂનો શબ્દ છે: ટર્શિયમ ક્વિડ. સાદો અર્થ થાય છે—કોઈ ત્રીજી જ અજાણી વસ્તુ. બે જાણીતા વિકલ્પોની ખેંચતાણ વચ્ચેથી પ્રગટ થતો એક તદ્દન નવો, અનપેક્ષિત રસ્તો.

આ વિચાર પ્લેટોના સમયથી ચાલ્યો આવે છે. પ્રાચીન રસાયણશાસ્ત્ર એટલે કે ઍલ્કેમીમાં બે ધાતુઓ ભેગી કરીને ત્રીજું જ તત્વ બનાવવાની વાત હતી. શરૂઆતના ઈસાઈ ચિંતકોએ પણ વિરોધાભાસો ઉકેલવા આ શબ્દ વાપર્યો. સમય જતાં તર્કશાસ્ત્રમાં આ મોડેલ સ્થિર થયું. આપણું મગજ આળસુ છે. એ આપણને ખોટી દ્વિધામાં કેદ રાખે છે: કાં તો શરણાગતિ સ્વીકારો અથવા લડી મરો. ટર્શિયમ ક્વિડ કહે છે કે આ બંને છેડા મૂર્ખામીભર્યા છે, આંખો ખોલો અને ત્રીજી શક્યતા શોધો.

આપણા ભારતીય સંસારમાં આ મોડેલ જીવનરક્ષક સાબિત થઈ શકે. ધારો કે એક ઘરમાં સાસુ અને વહુ વચ્ચે કાયમી તણાવ છે. વહુ નોકરી કરવા માંગે છે, સાસુને ઘરના કામ અને રસોઈમાં પરંપરાગત વહુ જોઈએ છે. વચ્ચે ફસાયેલા પતિ સામે બે જ વિકલ્પ દેખાય: કાં તો માનો પક્ષ લઈને પત્નીની કારકિર્દી કચડી નાખો, અથવા પત્નીનો પક્ષ લઈને મા સાથે ઝઘડો કરીને જુદા થઈ જાઓ. બંને રસ્તા વિનાશક છે. અહીં ટર્શિયમ ક્વિડ એટલે ત્રીજો જ ઉપાય: રસોઈ અને ઘરકામ માટે પ્રોફેશનલ મદદ રાખવી અને રવિવારે આખું કુટુંબ સાથે બેસે તેવો નવો નિયમ બનાવવો. ઝઘડો પક્ષ લેવાનો નહોતો, સગવડ ઊભી કરવાનો હતો.

જિંદગી ક્યારેય માત્ર બે દરવાજા રાખતી નથી. ત્રીજો દરવાજો હંમેશાં હોય છે, પણ એની ચાવી શોધવા માટે પૂર્વગ્રહો છોડવા પડે છે. સંઘર્ષમાં જ્યારે કોઈ તમને પૂછે કે 'તું મારી સાથે છે કે પેલાની?', ત્યારે ચૂપચાપ ટર્શિયમ ક્વિડ યાદ કરી લેવું. તમે કોઈના પ્યાદા નથી કે સીધા ખાનામાં જ ફિટ થાઓ.

જ્યાં બે પક્ષો લડતા હોય ત્યાં સમાધાન ક્યારેય મધ્યમાં નથી હોતું, એ હંમેશાં ઉપરના માળે હોય છે.