કૂતરો અને ફ્રિસ્બી સિદ્ધાંત

હવામાં ફેંકેલી પ્લાસ્ટિકની ગોળ તાસક એટલે કે ફ્રિસ્બી પકડવા માટે કૂતરો ભૌતિકશાસ્ત્રના સમીકરણો નથી માંડતો. પવનની ગતિ, ગુરુત્વાકર્ષણ કે ગતિપથની ડિગ્રી ગણવા તે લેપટોપ ખોલીને નથી બેસતો. એ માત્ર એક સાદો નિયમ વાપરે છે: ફ્રિસ્બી સામે નજર સ્થિર રાખો અને પોતાની ઝડપ એવી રીતે બદલો કે આંખ અને ફ્રિસ્બી વચ્ચેનો ખૂણો અચળ રહે. આને અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ધ ડોગ એન્ડ ધ ફ્રિસ્બી’ મોડેલ કહે છે. અટપટી પરિસ્થિતિઓમાં અતિ-જટિલ ગણતરીઓ નિષ્ફળ જાય છે, જ્યારે સાદા અંગૂઠાના નિયમો સચોટ કામ આપે છે.

આ વિચાર જાણીતા જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝરના ‘હ્યુરિસ્ટિક્સ’ સંશોધનમાંથી આવ્યો છે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૨માં બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડના અર્થશાસ્ત્રી એન્ડ્રુ હાલ્ડેને એક પ્રખ્યાત ભાષણમાં આનો ઉપયોગ કરીને આખી દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું. એમણે કહ્યું કે ૨૦૦૮ની વૈશ્વિક આર્થિક મંદી વખતે સેંકડો પાનાંના નાણાકીય નિયમો ધ્વસ્ત થઈ ગયા. ગૂંચવણભરી દુનિયાને કાબૂમાં લેવા માટે નિયમો વધુ જટિલ બનાવવાને બદલે સરળ અને ચપળ રાખવા જોઈએ. જેટલી અનિશ્ચિતતા વધારે, તેટલી ગણતરી ટૂંકી હોવી જોઈએ.

આપણે માનીએ છીએ કે મોટી મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ મોટો અને ભારેખમ હોવો જોઈએ. આ ભ્રમ છે. શેરબજારના મોટા વિશ્લેષકો પચાસ આંકડાના ગણિત માંડે છે અને ખોટા પડે છે, જ્યારે સામાન્ય વેપારી માત્ર રોકડ પ્રવાહ જોઈને નફો કમાઈ લે છે. વધારે પડતી માહિતી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને લકવો મારી દે છે. જેને અંગ્રેજીમાં એનાલિસિસ પેરાલિસિસ કહેવાય. જ્યારે વાતાવરણ ઝડપથી બદલાતું હોય ત્યારે લાંબા પ્લાનિંગ કરવા બેસો તો ફ્રિસ્બી જમીન પર પટકાઈ ચૂક્યા પછી જ ભાન આવે છે.

ભારતીય કુસ્તી કે બેડમિન્ટન જેવા રમતના મેદાનમાં આ નિયમ લોહીમાં વણાયેલો જોવા મળે છે. ઓલિમ્પિકમાં પી.વી. સિંધુ સામે સ્મેશ વાગતો હોય ત્યારે એ શટલકોકની હવાની ઘર્ષણ-ક્ષમતા માપવા નથી ઊભી રહેતી. એ ફક્ત હરીફના કાંડાની મૂવમેન્ટ અને શટલના એંગલ પર નજર ચોંટાડે છે. બસ, એક જ ક્ષણમાં આખા શરીરનું વજન ફેરવીને વળતો પ્રહાર કરે છે. જે કોચ ખેલાડીના મગજમાં સેંકડો આંકડાઓ અને થિયરીઓ ઠાંસી દે છે, તે ખેલાડી દબાણની પળોમાં થીજી જાય છે. સાહજિક, સાદો પ્રતિભાવ જ ગોલ્ડ મેડલ અપાવે છે.

જિંદગી જ્યારે ઝડપી વળાંક લે, ત્યારે ફિલોસોફીની જાડી ચોપડીઓ બાજુ પર મૂકીને કૂતરાની જેમ એક જ બિંદુ પર નજર રાખવી સારી.