મનને નામ આપવાની તરકીબ

તમારા માથાની અંદર ચોવીસ કલાક એક અવાજ બોલ્યા કરે છે. તે તમને સલાહ આપે છે, ડરાવે છે અને તમારી ભૂલો ગણાવે છે. સૌથી મોટી ભૂલ આપણે એ કરીએ છીએ કે આપણે એ અવાજને ખુદ આપણો પોતાનો અવાજ માની લઈએ છીએ. વિચાર અને વિચારનાર વચ્ચે કોઈ અંતર રહેતું નથી. આ ઉપાય સીધો છે: તમારા આ આંતરિક અવાજને, એટલે કે તમારા મગજને, એક અલગ ત્રીજી વ્યક્તિ તરીકે જુઓ અને તેને કોઈ ચોક્કસ નામ આપી દો. મગજ તમારો માલિક નથી, માત્ર એક સલાહકાર છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનની ‘એક્સેપ્ટન્સ એન્ડ કમિટમેન્ટ થેરાપી’માંથી આવે છે. મનોવૈજ્ઞાનિક સ્ટીવન સી. હેય્સે પોતાના પુસ્તક ‘અ લિબરેટેડ માઇન્ડ’માં આ પદ્ધતિ ખૂબ લોકપ્રિય બનાવી. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે તમે મનને કોઈ રમૂજી કે વિચિત્ર નામ આપો છો, ત્યારે તમે તમારા વિચારોથી એક સુરક્ષિત અંતર બનાવી લો છો. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોગ્નિટિવ ડિફ્યુઝન કહે છે. તમે વિચાર બની જતા નથી, તમે વિચારને જોનારા બની જાઓ છો.

આ વાતનું સાચું મહત્વ એ છે કે આનાથી મનની બકવાસની ગંભીરતા ઘટી જાય છે. મન જ્યારે કહે કે તું બરબાદ થઈ જઈશ, ત્યારે ગભરાવાને બદલે માણસ હસી શકે છે. તમે કહી શકો કે આ વિચાર મારો નથી, આ તો પેલા ઓળખીતા પાત્રની જૂની ટેવ છે. નકારાત્મક વિચારો સાથે લડવાનું બંધ થઈ જાય છે. તેમની સામે દલીલો નથી કરવાની, માત્ર તેમની નોંધ લઈને આગળ વધી જવાનું છે. અંતર ઊભું થતાં જ ડરની તાકાત અડધી થઈ જાય છે.

ધારો કે બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસમાં કાર્તિક કામ કરે છે. અગત્યના રોકાણકારો સામે પ્રેઝન્ટેશન આપવાનું છે. અંદરથી અવાજ શરૂ થાય છે: ‘પીચ ખરાબ જશે, ફંડિંગ નહીં મળે, કંપની બંધ થઈ જશે.’ કાર્તિકે પોતાના આ ચિંતાતુર મગજનું નામ ‘કાંતિભાઈ’ રાખ્યું છે. કાર્તિક મનોમન હસીને કહે છે, ‘કાંતિભાઈ, તમારી સલાહ સાંભળી, આભાર. પણ અત્યારે હું કામ કરું છું.’ બસ, ગભરાટ ઓગળી જાય છે. કાંતિભાઈ પોતાની નોકરી કરે છે અને કાર્તિક પોતાનું પ્રેઝન્ટેશન પૂરું કરે છે.

જે અવાજથી તમે ડરો છો તેને એક નામ આપી દો; અજાણ્યો ભૂત ડરાવે છે, નામવાળો નોકર નહીં.