થિસિયસનું વહાણ

એક લાકડાનું મોટું વહાણ છે. દરિયામાં ફરતાં ફરતાં વર્ષો વીતે છે. એક પાટિયું સડી ગયું, તેને કાઢીને નવું નાખ્યું. થોડા મહિના પછી બીજો થાંભલો બદલ્યો. વીસ વર્ષમાં એક પછી એક કરતાં તમામ જૂનાં લાકડાં બદલાઈ ગયાં. હવે એ વહાણમાં મૂળ કારીગરે જડેલો એક પણ ખીલો કે પાટિયું બચ્યું નથી. સવાલ એ છે: શું આ હજુ પણ એ જ મૂળ વહાણ છે? જો જવાબ હા હોય, તો પેલું જૂનું ક્યાં ગયું? અને જો કોઈ પેલાં કાઢી નાખેલાં તમામ જૂનાં પાટિયાં ભેગાં કરીને બીજું વહાણ બનાવી લે, તો અસલી વહાણ કયું ગણાય?

આ પ્રાચીન ગ્રીક વિચારપ્રયોગ છે. પ્લુટાર્ક નામના ઇતિહાસકારે આ નોંધ્યો હતો. ગ્રીક પૌરાણિક કથાના નાયક થિસિયસના નામે આ કોયડો ઓળખાય છે. સત્તરમી સદીમાં અંગ્રેજ ફિલસૂફ થોમસ હોબ્સે તેમાં બીજું વહાણ ઉમેરીને સવાલ વધુ ધારદાર બનાવ્યો. આ માત્ર લાકડાંની માથાકૂટ નથી. આ માનવ અસ્તિત્વ અને ઓળખનો સૌથી મોટો કોયડો છે. શરીરના અબજો કોષો સાતથી દસ વર્ષમાં બદલાઈ જાય છે. આપણી વિચારસરણી બદલાય છે. છતાં આપણે દાવો કરીએ છીએ કે હું એ જ વ્યક્તિ છું.

આ ખ્યાલ આપણને જિદ્દી ભ્રમણાઓમાંથી બહાર ખેંચે છે. સંસ્થાઓ, સંબંધો કે સંસ્કૃતિઓમાં મૂળ તત્વ કયું છે? શું તે ભૌતિક ચીજો છે કે પછી માત્ર એક સળંગ વાર્તા? કંપનીઓમાં જૂના બધા કર્મચારીઓ નીકળી જાય, માલિકો બદલાઈ જાય, છતાં બ્રાન્ડ એ જ રહે છે. જૂનું છોડવામાં અચકાતા માણસો આ સમજી શકતા નથી. ઓળખ સ્થિર પથ્થર નથી, વહેતી નદી છે.

ન્યુ જર્સી કે લંડનમાં વસતા ગુજરાતી પરિવારોને જુઓ. દાદા ૧૯૭૦માં એક સૂટકેસ લઈને દેશ છોડી ગયા હતા. આજે ત્રીજી પેઢી અમેરિકન અંગ્રેજી બોલે છે. ભાષા બદલાઈ ગઈ, ખાનપાન બદલાઈ ગયું, અટક સિવાય કદાચ કશું મૂળ જેવું રહ્યું નથી. છતાં દર રવિવારે સ્વામિનારાયણ મંદિરે કે ગરબામાં ઊભા રહીને તેઓ ગર્વથી કહેશે કે અમે શુદ્ધ ગુજરાતી છીએ. પેલા વહાણના બધાં પાટિયાં બદલાઈ ચૂક્યાં છે, પણ નામની પ્લેટ હજુ એ જ લટકે છે.

રૂપ, રંગ અને કાયા બધું બદલાઈ જાય તોય માણસ નામના વળગણને જ અસલિયત માનીને પૂજતો રહે છે.