તટસ્થ બાબતોનો સિદ્ધાંત

દુનિયાની મોટાભાગની ચીજો તમારા ચારિત્ર્યને બગાડી કે સુધારી શકતી નથી. પ્રાચીન ગ્રીક સ્ટોઈક ફિલસૂફોએ તેને એક ખાસ નામ આપ્યું હતું: અડિયાફોરા. અંગ્રેજીમાં તેને 'થિંગ્સ ઇન્ડિફરન્ટ' કહે છે. તેનો સીધો અર્થ એવો થાય કે જે બાબતો ન તો આપોઆપ સારી છે, ન તો ખરાબ. ધન, આરોગ્ય, પ્રતિષ્ઠા, ગરીબી કે બીમારી—આ બધું નૈતિક રીતે તટસ્થ છે. સદ્ગુણ કે દુર્ગુણ ચીજવસ્તુઓમાં નથી હોતો, પણ તમે તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરો છો તેમાં હોય છે.

આ વિચાર સ્ટોઈસિઝમના પાયામાં છે. એપિક્ટેટસ, સેનેકા અને માર્કસ ઓરેલિયસ જેવા ચિંતકોએ આ ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમના મતે માત્ર તમારો પોતાનો વિવેક અને તમારા નિર્ણયો સારા કે ખરાબ હોઈ શકે. બાકીનું બધું બાહ્ય છે. સ્વાસ્થ્ય સારું હોય તો ઉત્તમ, પણ બીમારી તમને આપમેળે પાપી બનાવી દેતી નથી. પૈસો હાથમાં આવે તે સારું, પણ પૈસો પોતે કોઈ પુણ્ય નથી. બહારની સ્થિતિ તટસ્થ છે; તમારો પ્રતિભાવ મહત્ત્વનો છે.

આપણે આખી જિંદગી આ તટસ્થ ચીજોની પાછળ બરબાદ કરીએ છીએ. કોઈ મોંઘી કાર ખરીદે એટલે આપણે તેને સફળ માની લઈએ છીએ. કોઈને મોટી બીમારી આવે એટલે તેને કમનસીબ જાહેર કરી દઈએ છીએ. આ ગૂંચવણ આપણને માનસિક રીતે ગુલામ બનાવે છે. જે ક્ષણે તમે સમજો કે બાહ્ય સંજોગો તમારી આંતરિક શાંતિ નક્કી નથી કરતા, તે ક્ષણે તમે મુક્ત થઈ જાઓ છો. સંજોગો ગમે તે હોય, તમારું વલણ તમારા હાથમાં છે.

આ વાત સમજવી હોય તો બેંકની લોન અને ઈએમઆઈના ચક્કરમાં ફસાયેલા કેતનભાઈને જુઓ. નવી કાર માટે પંદર લાખની લોન લીધી, પણ વ્યાજના દર વધ્યા એટલે મહિનાનો હપ્તો ભારે પડવા માંડ્યો. હવે લોન કે વ્યાજ પોતે કોઈ પાપ નથી. એ તો આધુનિક નાણાકીય વ્યવસ્થાનું તટસ્થ સાધન છે. પણ કેતનભાઈ રાત-દિવસ ચિંતામાં સડે છે, પત્ની પર ખીજાય છે અને ડિપ્રેશનમાં આવી જાય છે. લોન તટસ્થ છે, પણ દેખાદેખી ખાતર ગજા ઉપરાંતનું દેવું કરવાનો તેમનો નિર્ણય નબળો હતો.

બેંક તમારું બેલેન્સ જોઈને વજન આંકી શકે, પણ તમારી કિંમત નક્કી કરવાનું કામ રૂપિયાનું નથી.