ત્રીજો વિકલ્પ

કોઈપણ ઝઘડામાં માણસ માત્ર બે જ રસ્તા જુએ છે: મારો રસ્તો અથવા તમારો રસ્તો. કાં હું જીતું ને તમે હારો, અથવા હું નમતું જોખીને સમાધાન કરી લઉં. આ બાઇનરી વિચારસરણી છે. લેખક સ્ટીફન કવીએ ૨૦૧૧માં પોતાના પુસ્તકમાં આ જડતા તોડવા માટે 'ધ થર્ડ ઓલ્ટરનેટિવ' એટલે કે ત્રીજા વિકલ્પની વાત કરી. આ કોઈ નબળું સમાધાન નથી જ્યાં બંને પક્ષો અડધો-અડધો અન્યાય સહન કરી લે. આ એક તદ્દન નવો રસ્તો છે, જે પહેલાં કોઈના મગજમાં નહોતો.

દુનિયામાં મોટાભાગના લોકો બાખડે છે કારણ કે તેઓ સામેવાળાને દુશ્મન ગણે છે. સમાધાન એટલે શું? આપણી ભાષામાં કહીએ તો અડધી હાર અને અડધી જીત. એમાં કડવાશ બાકી રહી જાય છે. ત્રીજો વિકલ્પ એ સહયોગથી જન્મતી સર્જનાત્મકતા છે. તમે તમારો પક્ષ ભૂલી જાઓ, સામો માણસ પોતાનો પક્ષ છોડે, અને બંને મળીને એક નવી જ શક્યતા ઊભી કરે. આ વિચાર સંઘર્ષને યુદ્ધના મેદાનમાંથી હટાવીને શોધના મેદાનમાં લઈ જાય છે.

આ વાત બોલિવૂડના એક પ્રોડક્શન હાઉસના મીટિંગ રૂમમાં સમજો. ધારો કે એક મોટી ફિલ્મના અંત બાબતે દિગ્દર્શક અને નિર્માતા વચ્ચે ભયાનક ઝઘડો છે. દિગ્દર્શકને હીરો મરી જાય તેવો કરુણ અને ગંભીર અંત જોઈએ છે. નિર્માતાને કરોડો રૂપિયા વસૂલ કરવા છે, એટલે એને નાચગાનવાળો ખુશખુશાલ અંત જોઈએ છે. સામાન્ય રીતે અહીં બે જ પરિણામ આવે: કાં તો અહંકારનો ટકરાવ થાય અને પ્રોજેક્ટ અટકી જાય, અથવા દિગ્દર્શક મન મારીને નબળી બાંધછોડ સ્વીકારી લે.

પણ જો બંને ત્રીજો વિકલ્પ શોધે તો? દિગ્દર્શકની કલા પણ સચવાય અને પ્રોડ્યુસરના પૈસા પણ ન ડૂબે. તેઓ એક ખુલ્લો, વિચારપ્રેરક અંત ઘડી કાઢે છે જ્યાં હીરો મરતો નથી પણ એક નવો સંઘર્ષ શરૂ કરે છે, જે દર્શકોને હચમચાવે પણ છે અને સિક્વલની આશા પણ આપે છે. બે હઠીલા પક્ષો જ્યારે જીદ છોડીને સર્જન તરફ વળે છે ત્યારે ત્રીજો રસ્તો આપોઆપ ફૂટી નીકળે છે.

જીવન બે વિકલ્પો વચ્ચેની ચૂંટણી નથી; જીદ છોડો તો નવો રસ્તો હંમેશા હાજર હોય છે.