ત્રણ પેટીનો ઉકેલ

કોઈ પણ ધંધો કે કારકિર્દી એક જ સમયે ત્રણ જુદા કાળમાં જીવે છે. મોટા ભાગના માણસો વર્તમાન સાચવવામાં એટલા ખપી જાય છે કે ભવિષ્યના દરવાજે પહોંચતા સુધીમાં હાંફી જાય છે. આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે મેનેજમેન્ટ વિચારક વિજય ગોવિંદરાજને એક સીધું માળખું આપ્યું. એમણે ત્રણ પેટીની વાત કરી. પહેલી પેટી એટલે વર્તમાન: આજે જે ચાલે છે તેને કાર્યક્ષમતાથી ચલાવો, નફો કમાવો. બીજી પેટી એટલે ભૂતકાળ: જે પ્રથાઓ અને ઉત્પાદનો હવે નકામા થઈ ગયા છે તેને ચૂપચાપ દાટી દો. ત્રીજી પેટી એટલે ભવિષ્ય: આવતી કાલ માટે નવા પ્રયોગો કરો, ભલે આજે તેમાંથી એક રૂપિયો પણ ન મળતો હોય.

આ વિચાર ૨૦૧૬માં આવેલા પુસ્તક 'ધ થ્રી-બોક્સ સોલ્યુશન' દ્વારા જાણીતો થયો. ગોવિંદરાજને હાર્વર્ડ બિઝનેસ રિવ્યુ પ્રેસના પુસ્તકમાં બતાવ્યું કે મોટી કંપનીઓ ટેક્નોલોજીના બદલાવ વખતે કેમ નાદાર થઈ જાય છે. કારણ સાવ સાદું છે. તેઓ પહેલી પેટીને જ આખી જિંદગી માની લે છે. વર્તમાન પેઢીનો નફો એટલો મીઠો લાગે છે કે જૂની આદતો છોડવાની બીજી પેટી ખાલી નથી થતી, અને ત્રીજી પેટી માટે સમય કે મૂડી બચતા નથી.

આ ત્રણેય ખાના એકસાથે ચાલવા જોઈએ. જો તમે માત્ર વર્તમાન પર ધ્યાન આપશો તો આવતી કાલનો સૂરજ તમને પછાડી દેશે. જો માત્ર ભવિષ્યના સપના જોશો તો આજે સાંજે રોટલો નહીં મળે. અને જો ભૂતકાળને પકડી રાખશો તો વજન એટલું વધી જશે કે પગ ઉપડશે નહીં. બીજી પેટી સૌથી અઘરી છે. માણસને જૂની સફળતાઓની કબર ખોદવી ગમતી નથી.

સુરત કે અમદાવાદની કાપડની જૂની પેઢીનો વિચાર કરો. કાંતિભાઈની ગાદી પાંચ દાયકાથી ધમધમે છે. પહેલી પેટી બરાબર છે: રેગ્યુલર ગ્રાહકો આવે છે, હિસાબ ચોખ્ખો છે. પણ બીજી પેટી સાફ નથી થતી. જૂના ચોપડા, મિલના બંધ થઈ ગયેલા કાપડના થોથાં અને જૂના સેલ્સમેનોની આળસ હજુ પાળવામાં આવે છે. દીકરો આવીને કહે છે કે ઈ-કોમર્સ કે સોશિયલ મીડિયા પર બ્રાન્ડ બનાવીએ, જે ત્રીજી પેટી છે. પણ બાપા કહે છે કે અત્યારે દુકાને બેસીને વકરો કર, આ બધી ફાલતુ પંચાત રહેવા દે. પાંચ વર્ષ પછી ઓનલાઇન ખરીદી વધે છે ત્યારે ગાદી ખાલી થઈ જાય છે.

જે વેપારી જૂના નફાની પૂજા કરે છે, તે આવતી કાલની હરાજીમાં સૌથી પહેલાં વેચાઈ જાય છે.