ત્રણ ખાનાની પદ્ધતિ

મગજ જ્યારે ગભરાય છે ત્યારે તે વાર્તાઓ ઘડે છે, તથ્યો નહીં. મનમાં એક નકારાત્મક વિચાર આવે અને ક્ષણભરમાં આખી દુનિયા ખતમ થઈ જતી લાગે. આ માનસિક ત્રાસમાંથી બહાર નીકળવાનો સૌથી સીધો રસ્તો કાગળ પર ત્રણ ઊભાં ખાનાં દોરવાનો છે. પહેલા ખાનામાં તમારો સ્વયંસંચાલિત નકારાત્મક વિચાર લખો. બીજા ખાનામાં એ વિચારમાં છુપાયેલી તાર્કિક ભૂલ શોધીને નોંધો. ત્રીજા ખાનામાં એ ભૂલને કાપીને તદ્દન વાસ્તવિક, તર્કબદ્ધ ઉત્તર લખો. બસ આટલું જ. આ જાદુ નથી, વિચારનું શસ્ત્રક્રિયા જેવું ઓપરેશન છે.

આ પદ્ધતિ કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી એટલે કે સીબીટીમાંથી આવે છે. અમેરિકન મનોચિકિત્સક ડેવિડ બર્ન્સે ૧૯૮૦ના દાયકામાં તેમના પુસ્તક 'ફિલિંગ ગુડ' દ્વારા તેને સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડી. મૂળ વિચાર એરોન બેક જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોનો હતો, પણ બર્ન્સે તેને ડાયરીમાં ઉતારી શકાય તેવો વ્યવહારુ આકાર આપ્યો. મગજ આપણને છેતરે ત્યારે કલમ હાથમાં પકડીને તેને પકડી પાડવું—આ એનો પાયો છે.

આનું મહત્વ એટલા માટે છે કારણ કે માણસ પોતાના જ વિચારોને અફર સત્ય માની બેસે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે જેવું વિચારાયું, તેવું જ થશે. 'હું નિષ્ફળ જઈશ', 'કોઈ મને માન નથી આપતું', 'મારું કશું નહીં વળે'—આ બધી મનની કપોળકલ્પનાઓ છે. જ્યાં સુધી આ વાતો ખોપરીની અંદર ભમ્યા કરે ત્યાં સુધી તે વિરાટ દાનવ જેવી લાગે છે. ક્ષણવારમાં કાગળ પર ત્રણ ખાનાં દોરીને સામે મૂકો એટલે એનો ફુગ્ગો ફૂટી જાય છે. અસ્પષ્ટ ભય સ્પષ્ટ તર્કમાં ફેરવાઈ જાય છે.

કોઈપણ સરકારી કચેરીમાં ક્લાર્ક તરીકે કામ કરતા અશોકભાઈનો વિચાર કરો. સાહેબે ફાઈલ પર એક શેરો મારીને પૂછ્યું કે 'આ નિયમ કેમ ધ્યાને ન લીધો?' અશોકભાઈનું બ્લડપ્રેશર વધી ગયું. મનમાં આવ્યું: 'સાહેબ મને સસ્પેન્ડ કરી દેશે, મારી આબરૂ જશે, હું સાવ નકામો છું.' આ પહેલા ખાનાનો વિચાર છે. બીજા ખાનામાં એમણે જોયું કે આ તો 'ઓવર-જનરલાઈઝેશન' અને 'સૌથી ખરાબ કલ્પના' કરવાની ભૂલ છે. સાહેબે માત્ર સ્પષ્ટતા માંગી છે. ત્રીજા ખાનામાં એમણે વાસ્તવિકતા લખી: 'સાહેબે માત્ર એક નિયમ પૂછ્યો છે, જીઆર બતાવી દઈશ એટલે ફાઈલ આગળ વધી જશે; કોઈ નોકરી જતી નથી.' ગભરાટ પળવારમાં શાંત થઈ ગયો.

મન અફવાઓ ફેલાવતું અખબાર છે; કાગળ પર ત્રણ ખાનાં દોરીને તમારે પોતે જ તેના કડક એડિટર બનવું પડે છે.