થ્રેશોલ્ડ નિયમ

માનવ મગજ નાની-નાની દરેક હરકત પર રિએક્ટ કરવા ટેવાયેલું છે. પવન ફૂંકાય તોય પાંદડું અવાજ કરે અને આપણે ચોંકી જઈએ. પણ શાણપણ એમાં નથી કે તમે દરેક ફેરફાર પાછળ દોડો. થ્રેશોલ્ડ નિયમ એક સાદો પણ અત્યંત ધારદાર સિદ્ધાંત આપે છે: જ્યારે કોઈ ઘટના નક્કી કરેલી મર્યાદા કે લક્ષ્મણરેખા વટાવે, ત્યારે જ પ્રતિક્રિયા આપવી. ત્યાં સુધી કશું ન કરવું. આ કોઈ આળસ નથી, સુનિયોજિત ઉપેક્ષા છે.

આ વિચાર કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન, આંકડાશાસ્ત્ર અને બિઝનેસ મોનિટરિંગમાંથી આવ્યો છે. સર્વર થોડું ધીમું પડે તો એન્જિનિયર જાગીને કોડ બદલવા નથી બેસતો. પણ જો લોડ ચોક્કસ ટકાવારીથી વધે, ત્યારે જ એલાર્મ વાગે. આ ચોક્કસ કટ-ઓફ પોઇન્ટને થ્રેશોલ્ડ કહેવાય. કોઈ એક લેખકે આ નિયમ પોતાના નામે નથી નોંધાવ્યો. વ્યવહારુ ગણિત અને એન્જિનિયરિંગનો આ જૂનો, ઠંડો કાયદો છે.

આપણે રોજિંદા જીવનમાં આ નિયમ ભૂલી જઈએ છીએ એટલે સતત થાકેલા રહીએ છીએ. શેરબજારનો ભાવ બે રૂપિયા ઘટે તો બ્લડ પ્રેશર વધી જાય છે. કર્મચારી બે મિનિટ મોડો આવે તો બોસનું મગજ છટકે છે. જેને સિગ્નલ કહેવાય અને જેને નકામો ઘોંઘાટ કહેવાય, એ બે વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડે. જો તમે દરેક ક્ષુલ્લક બાબતમાં પગ ખોસશો, તો તમારો અંકુશ ખતમ થઈ જશે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ મોડેલ સંજીવની જેવું કામ કરે. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ અને સાસુ વચ્ચે રોજ સવારે ચાની પત્તી કે વાસણ ગોઠવવા બાબતે ખટરાગ થાય છે. જો સાસુ કે વહુ દરેક નાની ભૂલ પર ટોકશે, તો બે મહિનામાં ઘરમાં કુરુક્ષેત્ર સર્જાશે. સ્માર્ટ સાસુ કે સ્માર્ટ વહુ પોતાના મનમાં એક થ્રેશોલ્ડ નક્કી કરે છે: મૂળભૂત આદર જળવાય ત્યાં સુધી નાની-મોટી અણઆવડત કે ભૂલોને અવગણવી. પ્રતિક્રિયા ત્યારે જ આપવી જ્યારે રેખા ખરેખર ઓળંગાય. સંયમ એટલે શાંત બેસી રહેવું નહીં, પણ ક્યારે બોલવું તેની લિમિટ નક્કી કરવી.

દરેક કાંકરી વાગે ત્યારે ઊભા ન રહેવાય, પહાડ આડો આવે ત્યારે જ માર્ગ બદલાય.