ધ ટોસ્ટર પ્રોજેક્ટ

તમારા રસોડામાં પડેલા સાદા ઇલેક્ટ્રિક ટોસ્ટરની કિંમત બજારમાં કદાચ પાંચસો રૂપિયા હશે. બટન દબાવો એટલે બ્રેડ શેકાઈને બહાર આવે છે. પણ જો તમને કહેવામાં આવે કે કોઈ પણ ફેક્ટરીની મદદ વગર, શૂન્યમાંથી જાતે આખું ટોસ્ટર બનાવો—તો શું થાય? આ કલ્પના લંડનના ડિઝાઈનર થોમસ થ્વેઇટ્સે ૨૦૦૯માં સાચી કરી જોઈ. તેણે ખાણમાંથી લોખંડનો કાચો પથ્થર કાઢ્યો, પ્લાસ્ટિક માટે બટાકાના સ્ટાર્ચ અને ક્રૂડ ઓઇલના વિકલ્પો શોધ્યા, અને તાંબાના વાયરો બનાવ્યા. નવ મહિનાની અમાનવીય મહેનત અને હજારો પાઉન્ડના ખર્ચે એક કદરૂપું રમકડું બન્યું, જે પ્લગમાં ભરાવતાં જ બળીને ખાખ થઈ ગયું. આ પ્રયોગનું નામ હતું ‘ધ ટોસ્ટર પ્રોજેક્ટ’.

આ પ્રયોગ આધુનિક માનવીના સૌથી મોટા ભ્રમને ખુલ્લો પાડે છે: સ્વાવલંબનનો અહંકાર. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે સ્માર્ટ છીએ, કારણ કે આપણે વિમાન ઉડાડીએ છીએ કે સ્માર્ટફોન વાપરીએ છીએ. વાસ્તવિકતા એ છે કે પૃથ્વી પરનો કોઈ એક સિંગલ માણસ પોતાના દમ પર એક સાદું ટોસ્ટર પણ બનાવી શકતો નથી. આપણી આખી સભ્યતા લાખો અજાણ્યા લોકોના સહકાર, શ્રમવિભાજન અને પેઢીઓથી સંચિત થયેલા જ્ઞાનના અદ્રશ્ય નેટવર્ક પર ટકેલી છે. એક સામાન્ય પ્લાસ્ટિકની સ્વીચ પાછળ હજારો માઇલ દૂર તેલ કાઢતી રિગ અને પેટ્રોકેમિકલ પ્લાન્ટ્સનો ઇતિહાસ છુપાયેલો હોય છે.

આ વાત આપણા ઇતિહાસ સાથે પણ ગજબ રીતે જોડાય છે. આઝાદીની લડતમાં જ્યારે સ્વદેશી આંદોલન અને ચરખાની વાત આવી, ત્યારે ગાંધીજીનો આગ્રહ ગ્રામીણ સ્વનિર્ભરતાનો હતો. પણ રાજા-રજવાડાંઓ અને બ્રિટિશ હકૂમત સામે લડતી વખતે એક આખી પેઢી સમજી ગઈ હતી કે દેશ ચલાવવા માત્ર સુતર કાંતવું પૂરતું નથી. રેલવે, ટેલિગ્રાફ, તોપો અને શસ્ત્રો વગર સામ્રાજ્યો સામે ટકી શકાતું નથી. વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ જેવા દીર્ઘદ્રષ્ટા શાસકોએ કળા અને પરંપરાને માન આપ્યું, પણ સાથે જ આધુનિક ટેક્નોલોજી, કાચની મિલો અને કેમિકલ ઉદ્યોગો આયાત કર્યા. તેઓ જાણતા હતા કે એકલા હાથે કોઈ આધુનિક રાજ્ય ચલાવી શકાતું નથી.

આજના સ્ટાર્ટઅપ યુગમાં ઘણા સ્થાપકો ‘બધું જ હું પોતે કરી લઈશ’ના વહેમમાં રાચે છે. જેને ઇન-હાઉસ બિલ્ડ કરવાનો રોગ કહે છે. તે ભૂલી જાય છે કે વ્હીલ ફરીથી શોધવામાં વીરતા નથી, મૂર્ખામી છે. તમારી સુપરમાર્કેટના છાજલી પર પડેલી સામાન્ય પેન્સિલ પણ ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનનો ચમત્કાર છે. કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અતિરેકી આત્મનિર્ભરતાનો દાવો સભ્યતાને પથ્થરયુગમાં પાછી ધકેલી દે છે. વિનમ્રતા એ સ્વીકારવામાં છે કે સવારની પહેલી ચાથી રાતના પલંગ સુધી, આપણે આખી દુનિયાના ઋણી છીએ.

એકલપંડે જંગ જીતવાનો અહંકાર છોડો; આખી સભ્યતા અજાણ્યા માણસોના ઉપકાર પર ચાલે છે.