વિશ્વાસની અનિશ્ચિતતા

સંપૂર્ણ ખાતરી હોય ત્યાં વિશ્વાસની જરૂર પડતી નથી. કરાર, કાયદો કે ચોપડે લખેલા નિયમો ગેરંટી આપે છે, વિશ્વાસ નહીં. વિશ્વાસનો જન્મ જ ત્યારે થાય છે જ્યારે પરિણામ તમારા હાથમાં ન હોય અને સામેની વ્યક્તિ પર નિર્ભર રહેવું પડે. આ સ્થિતિને વ્યવહારની ભાષામાં વિશ્વાસની અનિશ્ચિતતા કહે છે. જો છેતરાવાનું જોખમ શૂન્ય હોય, તો ત્યાં વિશ્વાસ શબ્દ પોતે જ નકામો બની જાય છે.

આ વિચાર કોઈ એક મેનેજમેન્ટ ગુરુએ ઘડેલો નથી. સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના જૂના સિદ્ધાંતો આ જ વાત જુદી રીતે કહેતા આવ્યા છે. અજાણ્યા ભવિષ્ય સામે માણસ પાસે બે જ રસ્તા હોય છે: કાં તો અવિશ્વાસ કરીને પાછળ હટી જવું, અથવા જોખમ સ્વીકારીને વિશ્વાસ મૂકવો. આ કોઈ આધ્યાત્મિક ગુણ નથી, પણ અનિશ્ચિત દુનિયામાં કામ પાર પાડવા માટેનું એક વ્યવહારુ સાધન છે.

ખાનગી હોસ્પિટલોના આઇસીયુ બહાર ઊભેલા પરિવારને જુઓ. દર્દી બેભાન છે, અંદર શું ચાલે છે તેની સગાંને કોઈ ગતાગમ નથી. ડૉક્ટર બહાર આવીને મોંઘા ઈન્જેક્શન કે સર્જરીનું કહે છે ત્યારે પરિવાર પાસે તપાસ કરવાનો કોઈ રસ્તો હોતો નથી. કાગળ પર સહી કરતી વખતે દિલમાં ધ્રુજારી હોય છે પણ હાથ આગળ વધે છે. આ આંધળી શ્રદ્ધા નથી, લાચારી અને આશા વચ્ચે લીધેલો નિર્ણય છે. પરિણામ ખરાબ આવે તો ડૉક્ટર પર લૂંટનો આરોપ મૂકાય છે, સારું આવે તો ડૉક્ટર દેવ બની જાય છે.

આપણે અસલામતી ખતમ કરવા માટે નિયમો વધારીએ છીએ, પણ માણસનું મન નિયમોથી ક્યારેય પૂરેપૂરું બંધાતું નથી. સંબંધ હોય, ધંધો હોય કે સારવાર—જ્યાં સુધી તમે તમારી જાતને થોડી પણ દાવ પર ન લગાવો ત્યાં સુધી વ્યવહાર આગળ ધપતો નથી. સામો માણસ વફાદાર રહેશે કે દગો દેશે, એ શંકા કાયમ માટે જીવતી રહે છે. એ શંકાને ગળી જઈને આગળ વધવું, એનું જ નામ વિશ્વાસ.

જ્યાં છેતરાવાની કોઈ શક્યતા નથી હોતી, ત્યાં વિશ્વાસ નહીં પણ માત્ર હિસાબકિતાબ હોય છે.