વધુ જોર લગાવવાનો ભ્રમ

કાદવમાં ફસાયેલી ગાડીનું એક્સિલરેટર પૂરેપૂરું દબાવીએ તો પૈડાં વધુ ઝડપથી ફરે છે, પણ ગાડી બહાર નથી નીકળતી. ઊલટાની વધુ ઊંડી ખૂંપે છે. માણસનું મગજ પણ મુશ્કેલીમાં આવું જ કરે છે. જ્યારે જૂની પદ્ધતિ કામ કરતી બંધ થઈ જાય, ત્યારે આપણે નવી દિશા શોધવાને બદલે જૂની જ રીતમાં બમણું જોર અજમાવીએ છીએ. આ છે 'ટ્રાય હાર્ડર ફેલેસી'. આપણે માની લઈએ છીએ કે પરિણામ નથી મળતું કારણ કે આપણી મહેનત ઓછી પડે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની એડમ માસ્ટ્રોઇઆનીએ ૨૦૨૪માં પોતાના એક જાણીતા નિબંધમાં મૂક્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે લોકો જ્યારે કોઈ સમસ્યા કે માનસિક મડાગાંઠમાં ફસાય છે, ત્યારે તેઓ પોતાની જાતને કોસવા લાગે છે. તેઓ વિચારે છે કે સંકલ્પશક્તિ વધારવી પડશે, વહેલા ઊઠવું પડશે કે દાંત ભીંસીને વળગી રહેવું પડશે. પરંતુ જો માળખું જ ખરાબ હોય, તો માત્ર ઈચ્છાશક્તિના જોરે રસ્તો નથી બનતો. ખોટી દિશામાં દોડવાની ઝડપ વધારવાથી ગંતવ્ય નજીક નથી આવતું.

સૌરાષ્ટ્રના કોઈ ગામડાના ખેડૂતનો દાખલો લો. ભૂગર્ભ જળ ઊંડા ઊતરી ગયા છે અને કૂવામાં પાણી ખૂટી ગયું છે. હવે એ જ સુકાઈ ગયેલા કૂવામાં દસ હોર્સપાવરની મોટર કાઢીને પંદર હોર્સપાવરની નવી મોટર બેસાડે, તો પાણી આવવાનું છે? એ મોટરની તાકાત વધારે છે, પણ જમીનની નીચે પાણી જ નથી. એણે ટપક સિંચાઈ તરફ વળવું પડે કે ઓછા પાણીએ પાકતી નવી જાત વાવવી પડે. મોટરનું બિલ વધારવાથી દુકાળ નથી મટતો.

આપણે ત્યાં પરિશ્રમની પૂજા કરવાની એક જૂની સામાજિક ટેવ છે. પદ્ધતિ ખોટી હોય તોપણ માણસ પરસેવો પાડતો દેખાય એટલે આપણે એને પ્રમાણિક માની લઈએ છીએ. દૂધ મંડળીમાં કે ખેતીમાં ખોટ જતી હોય ત્યારે વધુ પડતી મહેનત ઘણીવાર આળસનું જ બીજું રૂપ બની જાય છે—કારણ કે નવું વિચારવાની, રીત બદલવાની હિંમત નથી હોતી. માત્ર પરસેવો પાડીને નિષ્ફળતાને ઢાંકવાની કોશિશ એક ભયાનક આત્મછળ છે.

ખોટી દિશામાં વધુ તાકાત લગાવવી એ બહાદુરી નથી, જીદ છે.