ટુ-સ્ટ્રીમ્સ સિદ્ધાંત

આંખ જે જુએ છે, મગજ તેને બે સાવ જુદા રસ્તે પ્રોસેસ કરે છે. એક છે ઓળખવાનો રસ્તો અને બીજો છે ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપવાનો રસ્તો. ન્યુરોસાયન્સમાં આને 'ટુ-સ્ટ્રીમ્સ હાઇપોથિસિસ' કહે છે. તમારી આંખ સામે કંઈક આવ્યું. મગજનો વેન્ટ્રલ પ્રવાહ પૂછશે: 'આ શું છે?' તે રંગ, આકાર, ચહેરો અને ભૂતકાળની યાદો તપાસશે. એનું કામ અર્થઘટન કરવાનું છે. બીજો પ્રવાહ છે ડોર્સલ, જે પૂછશે: 'આ ક્યાં છે અને મારે શું કરવું?' તેને વસ્તુની ઓળખ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. એ માત્ર ઝડપ, અંતર અને હાથ-પગ હલાવવાના નિર્ણય પર કામ કરે છે.

આ વિચાર ૧૯૮૨માં લેસ્લી ઉંગરલાઇડર અને મોર્ટીમર મિશકિને રજૂ કર્યો હતો. ત્યારપછી ૧૯૯૨માં ડેવિડ મિલ્નર અને મેલ્વિન ગુડલે સાબિત કર્યું કે એક પ્રવાહ દૃષ્ટિને સભાન સમજ આપે છે, જ્યારે બીજો પ્રવાહ આંખના પલકારામાં શરીરને હરકતમાં મૂકી દે છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે આખી દુનિયાને એક સળંગ ચિત્ર તરીકે જોઈએ છીએ. એ ભ્રમ છે. મગજ એક જ સમયે ઓળખ અને એક્શનનું અલગ-અલગ પ્રોસેસિંગ કરે છે.

આ વિભાજન સમજવું કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણી સામાજિક માનસિકતા પણ બરાબર આ જ બે ટ્રેક પર દોડે છે. એક ટ્રેક આપણો વિચારશીલ તર્ક છે, જે માણસનું વ્યક્તિત્વ, યોગ્યતા અને ગુણ ચકાસે છે. બીજો ટ્રેક આપણી જૂની, વંશપરંપરાગત રીફ્લેક્સ છે, જે માત્ર એ જુએ છે કે સામેવાળો કયા ગ્રૂપનો છે અને આપણી સરહદ ક્યાં છે.

ગુજરાતી પરિવારોમાં દીકરા-દીકરીના લગ્ન કે સગાઈની વાત નીકળે ત્યારે આ ભેદ સાફ દેખાય. કાગળ પર છોકરો કે છોકરી ગમે તેટલા ભણેલા, સંસ્કારી અને હોશિયાર હોય, વડીલોનું ભેજું પહેલા પૂછશે: 'ગોળ કયો? નાત કઈ? આપણી અટકના ખરા?' આ તેમનો ડોર્સલ રિફ્લેક્સ છે. તે જૂની સીમાઓ સાચવવા ટેવાયેલો છે. છોકરાના ગુણો, કરિયર કે સમજણ સમજવાની ક્ષમતા તો પછીથી આવે છે. સોશિયલ પ્રોગ્રામિંગ એટલું ચુસ્ત છે કે 'કોણ છે' તે સમજવા પહેલાં 'આપણા દાયરામાં ક્યાં બેસે છે' તેનો જવાબ શોધવા આંખો દોડે છે.

આંખ ક્યારેય પક્ષપાતી નથી હોતી, પણ મગજ કઈ નહેરમાંથી વિચાર વહાવે છે તેના પર તમારા નિર્ણયોની કિંમત નક્કી થાય છે.