અનિશ્ચિત વળતરની લત

મગજને નિયમિત પગાર કરતા આકસ્મિક લોટરી વધુ પાગલ બનાવે છે. કામ કર્યા પછી ઇનામ મળશે જ એ નક્કી હોય, તો ઉત્સાહ મરી જાય છે. પણ ઇનામ ક્યારે મળશે એ નક્કી ન હોય, ત્યારે માણસ ગુલામ બની જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વેરિએબલ રેશિયો રિવોર્ડ કહે છે. પ્રાણી કે માણસને અમુક ચોક્કસ પ્રયત્નો પછી નહીં, પણ અણધાર્યા અંતરે ફળ આપો. પરિણામ એ આવે છે કે તે થાક્યા વગર મથતો જ રહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક બી. એફ. સ્કિનરે ૧૯૩૦ના દાયકામાં પ્રયોગશાળામાં સાબિત કર્યો હતો. કબૂતરોને પાંજરામાં પૂરીને લિવર દબાવવાની તાલીમ અપાઈ. દર પાંચમી વાર દાણો આપવાને બદલે ક્યારેક બીજી વારે, ક્યારેક પંદરમી વારે દાણો ફેંકાયો. કબૂતરોએ ભૂખ નહોતી તો પણ પાગલની જેમ લિવર ઠોકવાનું ચાલુ રાખ્યું. જુગારના કેસિનો અને સ્લોટ મશીનો આ એક જ નિયમ પર ચાલે છે. સોશિયલ મીડિયાનું સ્ક્રોલિંગ પણ આ જ ફિતરત પર અબજો રૂપિયા કમાય છે.

આ યુક્તિ માણસની આશાનો દુરુપયોગ કરે છે. જ્યારે વળતરની કોઈ ગેરંટી નથી હોતી, ત્યારે ‘કદાચ આ વખતે’ નામનો ભ્રમ જન્મે છે. મગજમાં ડોપામિનનો ઉછાળો ઈનામ મળ્યા પછી નહીં, પણ ઈનામ મળવાની અનિશ્ચિતતા દરમિયાન આવે છે. વેપાર, કરિયર કે રોકાણમાં લોકો આ ચક્કરમાં ફસાઈને બરબાદ થાય છે. તેઓ નુકસાન રોકવાને બદલે આગલા અણધાર્યા જેકપોટની રાહ જોતા બેસી રહે છે.

આનું જીવંત ઉદાહરણ મુંબઈનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. અંધેરી અને લોખંડવાલામાં હજારો સ્ટ્રગલિંગ કલાકારો કે લેખકો વર્ષો સબડે છે. દસ ઓડિશન પછી કામ મળવાનું કોઈ ફિક્સ ગણિત નથી. ક્યારેક પચાસ નિષ્ફળતાઓ પછી એક નાનકડી જાહેરાત મળે છે. ક્યારેક ત્રણસો રિજેક્શન પછી અચાનક મોટો રોલ મળી જાય છે. આ અનિયમિત સફળતા જ તેમને કંગાળ હાલતમાં પણ બાંધી રાખે છે. જો ફિલ્મી દુનિયામાં નિયમ હોત કે દર સો ઓડિશને જ કામ મળશે, તો અડધાથી વધુ લોકો કંટાળીને વતન પાછા વળી ગયા હોત.

અનિશ્ચિતતા આશાને અમર બનાવે છે. જ્યાં સુધી ક્યારે જીતીશું એ નક્કી નથી, ત્યાં સુધી માણસ હાર સ્વીકારવા તૈયાર થતો નથી.

જે રમત ક્યારે જીતાશે એ નક્કી નથી હોતું, એ રમત જ માણસને સૌથી ઝડપથી પાયમાલ કરે છે.