અજ્ઞાનનો પડદો

કલ્પના કરો કે તમારે એક આદર્શ સમાજના નિયમો ઘડવાના છે. પણ એક શરત છે: નિયમો બન્યા પછી એ સમાજમાં તમારો જન્મ ક્યાં થશે તે તમને ખબર નથી. તમે અબજોપતિના દીકરા હશો કે રસ્તા પર ભીખ માગતા મજૂરના? તમે સવર્ણ હશો કે દલિત? તંદુરસ્ત હશો કે અંધ? આ સ્થિતિને અમેરિકન તત્ત્વચિંતક જ્હોન રૉલ્સે ૧૯૭૧માં પોતાના પુસ્તક 'અ થિયરી ઓફ જસ્ટિસ'માં 'વેઇલ ઓફ ઇગ્નોરન્સ' એટલે કે અજ્ઞાનનો પડદો કહ્યો હતો. જ્યાં સુધી તમને તમારો અંગત સ્વાર્થ ખબર નથી, ત્યાં સુધી જ તમે સાચો ન્યાય કરી શકો.

માણસ જ્યારે પણ નીતિ બનાવે છે, ત્યારે પોતાના ખિસ્સા અને ખુરશીનું ધ્યાન પહેલું રાખે છે. સંપન્ન માણસ ટેક્સ ઘટાડવાની વાતો કરશે, ગરીબ માણસ મફત યોજનાઓ માગશે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતિ, વર્ગ અને લિંગના ચશ્મા પહેરીને બીજા માટે કાયદા ઘડે છે. રૉલ્સનો વિચાર સાદો પણ ધારદાર હતો. જો તમારે ખરેખર નિષ્પક્ષ બનવું હોય, તો તમારે માનસિક રીતે એ પડદાની પાછળ ઊભા રહેવું પડે જ્યાં તમારો ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંને ભૂંસાઈ ગયા હોય.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ કસોટીમાં રોજ નાપાસ થાય છે. સચિવાલયના એરકન્ડિશન્ડ રૂમમાં બેસીને કોઈ સિનિયર આઈ.એ.એસ. અધિકારી નવી પેન્શન સ્કીમ કે રેશન કાર્ડના નિયમો ઘડે છે. એ બાબુ સાહેબ ફોર્મમાં દસ પાનાંના પુરાવા, અંગૂઠાનું સ્કેનિંગ અને ત્રણ ટેબલના ધક્કા ફરજિયાત કરી દે છે. કારણ કે એ જાણે છે કે પોતે ક્યારેય એ લાઈનમાં ઊભા રહેવાના નથી.

ધારો કે એ સાહેબને ખબર નથી કે આવતા મહિને એ ખુદ એક લકવાગ્રસ્ત, વિધવા ગ્રામીણ વૃદ્ધા બનવાના છે જેને પાંચસો રૂપિયાનું પેન્શન લેવા તાલુકા કચેરી જવાનું છે. જો એમને આ ખબર હોત, તો સરકારી ફોર્મ કેવા હોત? તો પછી આધાર કાર્ડ લિંક ન થવા પર પેન્શન અટકાવી દેવાનો ક્રૂર નિયમ ક્યારેય ન બનત. જ્યારે નિયમ બનાવનાર પોતાને પીડિતના સ્થાને જોઈ શકે, ત્યારે જ વહીવટ માનવીય બને છે.

બીજા માટે ખાડો ખોદતાં પહેલાં એટલું વિચારી લો કે નિયતિ તમને જ એ ખાડામાં ધકેલી શકે છે.