અક્ષરશઃ વિસ્મૃતિની અસર

માણસનું મગજ ટેપ રેકોર્ડર નથી. તમે કોઈ લાંબું ભાષણ સાંભળો કે કરાર વાંચો, શબ્દેશબ્દ યાદ નથી રહેતો. મગજ વિગતો ભૂલી જાય છે અને માત્ર સારાંશ પકડી રાખે છે. આ માનસિક મર્યાદાને મનોવિજ્ઞાનમાં વર્બેટિમ ઈફેક્ટ કહે છે. અક્ષરશઃ વાક્યરચના ગાયબ થઈ જાય છે, પણ અર્થ મનમાં કોતરાઈ જાય છે.

સંજ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનમાં ચાર્લ્સ બ્રેનર્ડ અને વેલેરી રેનાએ ફઝી-ટ્રેસ થિયરી હેઠળ આ બાબત સમજાવી હતી. મગજ બે સ્તરે માહિતી સાચવે છે: એક ચોક્કસ શબ્દો અને બીજો મૂળ વિચાર. ચોક્કસ શબ્દોની યાદદાસ્ત ખૂબ ક્ષણિક હોય છે. થોડા કલાકોમાં આંકડા, તારીખો અને વિશેષણો ભૂંસાઈ જાય છે. બાકી રહી જાય છે પેલું ધૂંધળું પણ મજબૂત તારણ.

આ અસર માર્કેટિંગ જગતમાં અબજો રૂપિયાનો ખેલ રચે છે. બ્રાન્ડિંગના ઉસ્તાદો જાણે છે કે ગ્રાહક ટેકનિકલ ચોખવટ યાદ નથી રાખતો. કોઈ વીમા કંપનીની જાહેરાત ટીવી પર આવે છે. નીચે સ્ક્રીન પર ઝીણા અક્ષરે શરતો દોડે છે, કોઈ તે વાંચતું નથી. દર્શકના મગજમાં માત્ર એક જ ભાવનાત્મક સાર પકડાય છે: ‘આ કંપની આપણું ધ્યાન રાખશે.’ આઠ મહિના પછી પોલિસી લેતી વખતે એ ઝીણા અક્ષરોની કાનૂની ભાષા ભૂલાઈ ચૂકી હોય છે. યાદ રહે છે માત્ર પેલો ભ્રામક સારાંશ.

મોટી ભારતીય કંપનીઓની સામાન્ય સભાઓમાં પણ આ જ તમાશો થાય છે. ચેરમેન સ્ટેજ પરથી દળદાર નુકસાનના સાચા આંકડા વાંચી જાય, પણ સાથે આશાવાદી ભવિષ્યનો એક કડક ડાયલોગ ફેંકે. રોકાણકારો ઘરે જાય ત્યારે બેલેન્સશીટના નકારાત્મક આંકડા સાફ થઈ ગયા હોય છે. એમના મગજમાં માત્ર સાહેબનો દાવો ઘૂમતો હોય છે કે હવે સારા દિવસો આવશે. આ મગજની આળસ છે. શબ્દોની ચોકસાઈ સાચવવા કરતાં સામાન્ય અંદાજ બાંધવો સસ્તો પડે છે.

ચતુર વેપારી હંમેશાં ચોક્કસ આંકડા છુપાવવા માટે મોહક સારાંશની જાળ બિછાવે છે.