સતર્કતા ઘટાડો સિદ્ધાંત

કોઈ એક જ કંટાળાજનક કામ પર સતત તાકી રહેવું માનવ મગજ માટે કુદરતી નથી. થોડા સમય પછી ધ્યાન લથડવા માંડે છે. આળસ નથી આવતી, મગજ પોતે જ વિગતો પકડવાનું બંધ કરી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને વિજિલન્સ ડિક્રિમેન્ટ કહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે બ્રિટિશ સંશોધક નોર્મન મેકવર્થે જોયું કે રડાર સ્ક્રીન સામે બેઠેલા સૈનિકો અડધા કલાક પછી દુશ્મનની સબમરીન જોવાનું ચૂકી જતા હતા. શરીર ત્યાં જ બેઠેલું હોય, પણ આંખોનું પૃથક્કરણ ઓગળી જાય.

આ કોઈ ચરિત્રની ખામી નથી, જૈવિક મર્યાદા છે. આપણું મગજ ખતરો કે રોમાંચ શોધવા માટે બન્યું છે. જ્યારે કલાકો સુધી કશું જ નવું ન બને ત્યારે ચેતાતંત્ર પોતાની ઊર્જા બચાવવા માટે સાવચેતીનું સ્તર ઘટાડી નાખે છે. સામે ઉત્તરવહી ખુલ્લી હોય કે સ્ક્રીન ચાલુ હોય, માહિતી અંદર જતી અટકી જાય છે. તમે જાગતા હોવા છતાં મગજ ઊંઘી ગયું હોય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સિવિલ સર્વિસની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. ટેબલ પર બાર કલાક ચોપડીઓ સામે આંખો ખોડીને બેસવાનું એક વિચિત્ર ગૌરવ આપણા સમાજમાં ઊભું થયું છે. શરૂઆતના પિસ્તાલીસ મિનિટ પછી બંધારણની કલમો કે ઇતિહાસની સાલવારી માત્ર કાળી શાહી દેખાવા લાગે છે. પરીક્ષાર્થી પાનાં ફેરવતો જાય છે, તેને ભ્રમ રહે છે કે તે વાંચી રહ્યો છે, પણ હકીકતમાં મગજે દરવાજા બંધ કરી દીધા હોય છે. પરીક્ષાના હોલમાં જ્યારે સહેલો સવાલ ખોટો પડે ત્યારે તે નસીબને દોષ દે છે. વાંક નસીબનો નથી, કલાકો સુધી સતર્કતા જાળવવાની મૂર્ખ જીદનો છે.

આ આધુનિક જીવની મોટી છેતરામણી છે. આપણે સ્ક્રીન પર ડેટા જોતા હોઈએ, સુરક્ષા કેમેરા તપાસતા હોઈએ કે સરકારી કચેરીમાં ફાઈલોનાં ઢગલા ઉથલાવતા હોઈએ, વીસથી ત્રીસ મિનિટે એક નાનો વિરામ અનિવાર્ય છે. સળંગ ચોકીદારી કરવી એ અંધારામાં તીર મારવા બરાબર છે.

ખુરશી પર સળંગ બેસી રહેવું એ સમર્પણ નથી, મગજને બહેરા કરી મૂકવાનો ધીમો અહંકાર છે.