રોદણાં અને ધીરજનો ભેદ

મુશ્કેલી આવે ત્યારે માણસ પાસે બે રસ્તા હોય છે: ક્યાં તો તે મોટેથી રડવા બેસે અથવા ચૂપચાપ ઘડી ગણે. આ ફર્ક છે રોદણાં રડવા અને ખરી ધીરજ રાખવા વચ્ચે. અંગ્રેજીમાં આને 'WAIL-WAIT' કહેવાય છે. પહેલો શબ્દ વિલાપનો છે, બીજો રાહ જોવાનો છે. બંનેમાં બહારથી કદાચ કોઈ મોટો ધડાકો દેખાતો નથી, પણ અંદરથી જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. રોદણાં રડનારો પોતાની લાચારી જાહેર કરે છે, જ્યારે સાચી ધીરજ ધરનારો પોતાનો વારો આવવાની તૈયારી કરતો હોય છે.

આ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકનો સિક્કો મારેલો નિયમ નથી. પણ વ્યવહારુ મનોવિજ્ઞાન અને વ્યૂહરચનાની દુનિયામાં આ ભેદ બહુ જૂનો છે. લોકો ઘણી વાર ધીરજના નામે માત્ર છાતી કૂટતા હોય છે. પરિસ્થિતિ સામે બૂમો પાડવી, અન્યાયનો ઢંઢેરો પીટવો અને પોતે કેટલા કમનસીબ છે તે જગતને સંભળાવવું એ વિલાપ છે. આનાથી ઉલટું, યોગ્ય સમય ન આવે ત્યાં સુધી જીભ અને હથિયાર બંને કાબૂમાં રાખીને બેસવું એ સાચો સંયમ છે.

આ ભેદ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે રોદણાં રડવામાં ઊર્જા વેડફાય છે, જ્યારે યોગ્ય રાહ જોવામાં તાકાત એકઠી થાય છે. નબળો માણસ જ્યારે આફત જુએ ત્યારે ફરિયાદ શરૂ કરે છે. ચતુર માણસ જ્યારે જોખમ જુએ ત્યારે શાંત થઈ જાય છે. તે જાણે છે કે ખોટા સમયે લીધેલું પગલું આપઘાત સમાન છે અને વગર કારણે કરેલો અવાજ શત્રુને સાવધ કરી દે છે.

આપણો ઇતિહાસ આનાથી ભરેલો છે. ૧૮૫૭ના સંગ્રામ પછી જ્યારે દેશી રજવાડાં અંગ્રેજો સામે એક પછી એક પછડાયાં, ત્યારે મોટા ભાગના ઠાકોરો અને નવાબો પોતાના મહેલોમાં બેસીને નસીબને દોષ દેતા રહ્યા. એ ખાલી વિલાપ હતો. બીજી તરફ, અમુક ચતુર મુત્સદ્દીઓએ જોયું કે સામે ચડીને લડવાનો આ સમય નથી. તેમણે બ્રિટિશ કાયદાઓનો અભ્યાસ કર્યો, અંદરખાને પ્રજાકીય તાકાત ભેગી કરી અને સંગઠનો ઊભાં કર્યાં. તેમણે રોદણાં ન રોયાં, પણ યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ. આ વ્યૂહાત્મક ધીરજે આખરે આઝાદીની લડતનો પાયો નાખ્યો.

અન્યાય સામે પોકાર કરવો એ નબળાનો છેલ્લો સહારો છે. અન્યાય સામે મૌન રહીને દાવ ખેલવો એ વિજેતાની પહેલી શરત છે.