અમે-કેન્દ્રિત વર્તન

માણસ જ્યારે પણ કોઈ સમૂહમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે એનું મગજ એક જ ગુપ્ત સવાલ પૂછે છે: અહીં મારે બીજાથી બચવાનું છે કે બીજા સાથે ભળવાનું છે? મોટા ભાગના લોકો 'હું'ની કિલ્લેબંધીમાં જીવે છે. દરેક વાતમાં પોતાનો ફાયદો, પોતાની શાખ અને પોતાનો અહંકાર સાચવવાની મથામણ. આ વૃત્તિને 'આઈ-સેન્ટ્રિક' કહેવાય. એની બિલકુલ સામેનું વલણ એટલે 'અમે-કેન્દ્રિત વર્તન'. અહીં વ્યક્તિ જીત-હારના દ્વંદ્વમાંથી બહાર નીકળીને સામૂહિક હિતને કેન્દ્રમાં રાખે છે. આ માત્ર ઉદારતા નથી, મગજની ઊંડી સુરક્ષા-ભાવનામાંથી જન્મેલી વ્યવહારુ બુદ્ધિ છે.

આ વિચાર અમેરિકન સંશોધક અને લેખિકા જુડિથ ઈ. ગ્લેઝરે પોતાના 'કન્વર્સેશનલ ઈન્ટેલિજન્સ'ના અભ્યાસોમાં મૂક્યો હતો. તેમણે દર્શાવ્યું કે જ્યારે માણસો માત્ર પોતાના પક્ષનું રક્ષણ કરવા બેસે છે, ત્યારે મગજમાં ભય અને શંકાના રસાયણો વહે છે. સામે પક્ષે, જ્યારે ચર્ચા 'હું શું મેળવીશ'થી ખસીને 'આપણે સાથે મળીને શું રચી શકીએ' તરફ વળે છે, ત્યારે પરસ્પર વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થાય છે. આ કોઈ પોચો આધ્યાત્મિક ઉપદેશ નથી. કોઈ પણ સંગઠનને લાંબો સમય ટકાવી રાખવા માટે આ નક્કર ન્યુરોસાયન્સ છે.

આ વર્તનની ગેરહાજરી કોઈ પણ જૂથને અંદરથી સડાવી દે છે. જે વ્યવસ્થામાં માત્ર સ્વાર્થનો હિસાબ મંડાય છે, ત્યાં માત્ર સોદાબાજી થાય છે, સર્જન નહીં. સંકટ આવે ત્યારે વ્યક્તિગત હિત સાચવનારા સૌથી પહેલા ભાગે છે. 'અમે-કેન્દ્રિત' બનવું એટલે પોતાનો અવાજ દબાવી દેવો નહીં, પણ બીજાનો દ્રષ્ટિકોણ સાંભળવાની સાચી હિંમત કેળવવી. સત્તા કે સફળતા વહેંચાય ત્યારે જ મોટી બને છે, એ સત્ય સ્વીકારવું પડે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ખેલ ખુલ્લેઆમ દેખાય છે. ચૂંટણી આવે ત્યારે જે નેતા સ્ટેજ પરથી માત્ર 'મેં આ કર્યું અને હું આમ કરીશ'નું રણશિંગું ફૂંકે છે, એ અમુક મત ખેંચી શકે છે, પણ સમર્પિત કેડર નથી બનાવી શકતો. એનાથી ઉલટું, જે નેતા મતદારોને અને પોતાના પાયાના કાર્યકરોને એવો અહેસાસ કરાવે છે કે આ લડાઈ આપણી સહિયારી ઓળખ અને અસ્તિત્વની છે, ત્યાં જનઆંદોલન ઊભું થાય છે. જ્યારે સામાન્ય કાર્યકરને લાગે કે દિલ્હી કે ગાંધીનગરના નિર્ણયોમાં એનો પણ હિસ્સો છે, ત્યારે એ ધોમધખતા તડકામાં બૂથ સાચવવા વગર પૈસે ઊભો રહે છે. અહંકાર ટોળા ભેગા કરી શકે, પણ પરસ્પરની ભાગીદારી જ ઇતિહાસ રચી શકે છે.

જે માણસ દરેક વાક્યની શરૂઆત 'હું'થી કરે છે, એ અંતે એકલો જ રહી જાય છે.