વ્હાય વ્હેમી

કોઈ અણધારી આફત આવે ત્યારે મગજ સૌથી પહેલાં એક જ સવાલ પૂછે છે: 'મારી સાથે જ આવું કેમ થયું?' આ સવાલ કોઈ દાર્શનિક શોધ નથી, પણ એક માનસિક ફટકો છે. અંગ્રેજીમાં 'વ્હેમી' એટલે અચાનક આવેલો કારમો આંચકો. જ્યારે આંચકા સાથે 'કેમ'નો આત્મઘાતી સવાલ ભળે છે, ત્યારે માણસ પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવાને બદલે ભૂતકાળના ખાડામાં ઉતરી જાય છે. આ સ્થિતિ તમને સંકટમાંથી બહાર નથી કાઢતી, પણ હતાશાના કળણમાં વધુ ઊંડે ધકેલી દે છે.

આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી. પણ આ માનસિક અવસ્થા સદીઓ જૂની છે. મુશ્કેલી પડે ત્યારે 'હવે શું કરવું?' વિચારવાને બદલે માણસ અતીતનાં કારણો ખોતરવા બેસી જાય છે. તે નસીબને, ઈશ્વરને કે પોતાની જાતને દોષ દેવાનું શરૂ કરે છે. ખોટો સવાલ પૂછવાથી સાચો ઉત્તર ક્યારેય જડતો નથી. કારણોની આ અંધારી ગલી માણસની બધી જ કાર્યક્ષમતા શોષી લે છે.

ધારો કે સુરતના હીરા બજારમાં વર્ષોથી વેપાર કરતા ધીરુભાઈનો કરોડોનો માલ અચાનક વિદેશમાં અટવાઈ જાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મંદી આવી અને પેમેન્ટ અટકી ગયું. હવે બે રસ્તા છે. પહેલો રસ્તો, ધીરુભાઈ ગાદી પર બેસીને માથું કૂટે: 'મેં આખી જિંદગી કોઈનું ખરાબ નથી કર્યું, તો મારી જ પેઢી પર આ કુહાડો કેમ પડ્યો?' આ વિચાર તેમને કલાકોમાં ડિપ્રેશન તરફ લઈ જશે. બીજો રસ્તો સીધો અને કઠોર છે: 'જે થવાનું હતું તે થઈ ગયું, હવે નુકસાન ઘટાડવા માટે હાથમાં કયા વિકલ્પો છે?'

વેપાર હોય કે અંગત જિંદગી, આફત કોઈ તર્ક જોઈને નથી આવતી. અકસ્માત અને સંજોગો કોઈની કુંડળી જોઈને ત્રાટકતા નથી. જ્યારે પણ અણધાર્યો ફટકો પડે ત્યારે 'કેમ' પાછળ સમય બગાડવો એ બીજી વખત છેતરાવા જેવું છે. ભૂતકાળ માત્ર હિસાબ આપી શકે છે, રસ્તો નહીં.

સંકટ સમયે 'કેમ' પૂછનારો શહીદ બનવાની કોશિશ કરે છે, જ્યારે 'હવે શું' પૂછનારો વેપારી જીતી જાય છે.