વિધવાત્વ અસર

જીવનસાથી ગુજરી જાય પછી પાછળ રહી ગયેલી વ્યક્તિ પણ બહુ ઝડપથી વિદાય લઈ લે છે. આ કોઈ લોકવાર્તા નથી, વિજ્ઞાન છે. તબીબી ભાષામાં આને બ્રોકન હાર્ટ સિન્ડ્રોમ કહે છે અને સમાજશાસ્ત્રમાં 'વિધવાત્વ અસર'. દાયકાઓ સુધી સાથે રહેલા બે જીવમાંથી એક અચાનક ગાયબ થાય ત્યારે બીજાના શરીરમાં તણાવના હોર્મોન્સ ભયાનક રીતે ઉછળે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૂટી પડે છે. જીવવાની જિજીવિષા જ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

આ વિચાર નવો નથી. ૧૯મી સદીના સમાજશાસ્ત્રીઓએ આ જોયું હતું. પાછળથી હાર્વર્ડના નિકોલસ ક્રિસ્ટાકિસ જેવા વિદ્વાનોએ હજારો વૃદ્ધ યુગલોનો ડેટા તપાસીને સાબિત કર્યું કે સાથીના મૃત્યુ પછીના શરૂઆતના મહિનાઓમાં બચી ગયેલા જીવનસાથીના મૃત્યુનું જોખમ સામાન્ય કરતાં ઘણું વધી જાય છે. પુરુષોમાં આ અસર સ્ત્રીઓ કરતાં પણ વધારે ઘાતક સાબિત થાય છે, કારણ કે પુરુષો ભાવનાત્મક રીતે પત્ની પર વધારે નિર્ભર હોય છે.

આ અસર સમજાવે છે કે માણસ માત્ર રોટલો અને દવાના સહારે નથી જીવતો. મગજને એક ટેવ પડી ગઈ હોય છે. સવારે ચાનો કપ સામે મૂકનાર વ્યક્તિ, રાત્રે ઓરડામાં સંભળાતો એનો શ્વાસ, કે માત્ર એની હાજરી. એ ગેરહાજરી શરીર માટે એક અસહ્ય રાસાયણિક આંચકો બની જાય છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં એકલતા ઝેર કરતાં ઝડપથી મારે છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબોમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર જોવા મળે છે. સુરતના એક મોટા ઘરમાં દાદા-દાદી પચાસ વર્ષ સાથે રહ્યા. દાદી અચાનક હૃદયરોગના હુમલામાં ગુજરી ગયા. ઘરમાં ચાર દીકરા, વહુઓ અને પૌત્રોની ભીડ છે. બધા દાદાનું ધ્યાન રાખે છે, સમયસર દવા આપે છે. છતાં દાદા ખૂણામાં બેસીને શૂન્યમનસ્ક થઈ ગયા. ખોરાક છૂટી ગયો. કોઈ ચોક્કસ બીમારી વગર, દાદીના ગયાના માંડ ચાર મહિનામાં દાદા પણ શાંતિથી પોઢી ગયા. સંયુક્ત કુટુંબ ભીડ આપી શકે છે, ગુમાવેલો સથવારો નહીં.

બે ખુરશીઓમાંથી એક ખાલી થાય ત્યારે બીજી આપોઆપ વજન ગુમાવી બેસે છે.