પાંખ અને પ્રાર્થના પદ્ધતિ

કોઈ નક્કર આયોજન નથી. ગણતરીના નામે મીંડું છે. સાધનો ખૂટી પડ્યાં છે. છતાં માણસ માથું ઊંચું રાખીને આગળ ધપે છે અને આશા રાખે છે કે કોઈ ચમત્કાર થશે. આને કહેવાય ‘વિંગ એન્ડ અ પ્રેયર’ મેથડ. એક પાંખ તૂટેલી છે, એન્જિન બંધ પડવા આવ્યું છે, અને હવે માત્ર ઉપરવાળાની પ્રાર્થનાના સહારે વિમાનને જમીન પર ઉતારવાની જીદ છે. આ કોઈ વ્યૂહરચના નથી, લાચારીનું રોમેન્ટિક નામ છે.

આ રૂઢિપ્રયોગ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જન્મ્યો હતો. ઈસવીસન ૧૯૪૩માં હેરોલ્ડ એડમસન અને જિમી મેકહ્યુનું એક લોકપ્રિય ગીત આવ્યું હતું: ‘કમિંગ ઇન ઓન અ વિંગ એન્ડ અ પ્રેયર’. ક્ષતિગ્રસ્ત બોમ્બર વિમાન માત્ર એક પાંખ અને ભરોસા પર એરબેઝ તરફ પાછું ફરી રહ્યું હતું. યુદ્ધના મેદાનમાંથી આ શબ્દપ્રયોગ કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમમાં ઘૂસી ગયો. જ્યારે કોઈ પ્રોજેક્ટમાં પૈસા, સમય કે યોગ્ય ટીમ ન હોય અને મેનેજમેન્ટ બધું નસીબ પર છોડી દે, ત્યારે આ જ પદ્ધતિ ચાલતી હોય છે.

આ માનસિકતા ખૂબ ખતરનાક છે. એ પુરુષાર્થનું સ્થાન શ્રદ્ધાને આપી દે છે. લોકો તૈયારીના અભાવને ‘સકારાત્મક અભિગમ’નું સસ્તું લેબલ લગાવી દે છે. જ્યારે તમારી પાસે વાસ્તવિક વિકલ્પો ન બચે ત્યારે પ્રાર્થના કરવી સ્વાભાવિક છે. પણ શરૂઆતથી જ પ્રાર્થનાને મુખ્ય પ્લાન બનાવીને બેસી જવું એ નરી મૂર્ખામી છે. જોખમનું વ્યવસ્થાપન ઈશ્વરના ભરોસે ન ચાલે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદના સ્ટાર્ટઅપ કલ્ચરમાં આ દ્રશ્ય રોજિંદું છે. ધારો કે એક ફાઉન્ડર પાસે માત્ર બે મહિના ચાલે તેટલું જ ફંડ બચ્યું છે. પ્રોડક્ટ હજુ અડધી કાચી છે. સેલ્સ ટીમ પાસે કોઈ નક્કર લીડ્સ નથી. છતાં એ નવા વીસ એન્જિનિયરોને હાયર કરી લે છે. મીટિંગમાં ભાષણ આપે છે કે બસ, આવતા મહિને મોટો રોકાણકાર મળી જ જશે. આ પ્લાન નથી, જુગાર છે. જ્યારે કંપની તૂટી પડે છે, ત્યારે આખી ટીમ બેરોજગાર થાય છે.

કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં અધૂરા ડેટા સાથે પ્રેઝન્ટેશન આપવા પહોંચી જતા મેનેજરો પણ આ જ કરે છે. તેઓ તૈયારી વગર મીટિંગમાં બેસે છે અને વિચારે છે કે વાતોના વડાં કરીને બોસને આંજી નાખીશું. ક્યારેક તુક્કો લાગી જાય છે. પણ દર વખતે તૂટેલી પાંખવાળું વિમાન સલામત રીતે રનવે પર ઊતરતું નથી.

ચમત્કાર આસ્થાનો વિષય છે, પણ બિઝનેસ પ્લાનિંગમાં તેને વ્યૂહરચના ન ગણાય.