શૂન્ય-ભૂલનો દૃષ્ટિકોણ

વિમાન હવામાં હોય ત્યારે એન્જિનિયર એમ ન કહી શકે કે દસમાંથી એકાદ વાર પંખો બંધ પડે તો ચાલે. ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટમાં એક નાની ભૂલ આખા શહેરનો નકશો ભૂંસી નાખે. આ સ્થિતિને સંભાળવા માટે જે વહીવટી અને માનસિક માળખું વપરાય છે, તેને ઝીરો-મિસ્ટેક પેરાડાઈમ કહે છે. અહીં ભૂલ સુધારવાની તક હોતી નથી, ભૂલ ન થવા દેવાની જ જીદ હોય છે.

આ વિચાર કોઈ એક લેખકના મગજની ઊપજ નથી. એવિએશન અને પરમાણુ ઊર્જા જેવા અત્યંત જોખમી ઉદ્યોગોમાંથી આ અભિગમ ધીમે ધીમે વિકસ્યો છે. સામાન્ય ધંધામાં ટ્રાયલ એન્ડ એરર ચાલે, ભૂલ થાય તો હિસાબમાં માંડવાળ કરી શકાય. પણ જ્યાં એક ચૂક એટલે સીધો મહાવિનાશ, ત્યાં સિસ્ટમ એવી ડિઝાઇન કરવી પડે કે માણસ ધારે તો પણ ભૂલ ન કરી શકે. વધારાના બેકઅપ, સખત પ્રોટોકોલ અને ચેકલિસ્ટ આ મોડેલનો પ્રાણ છે.

આ માનસિકતાનું પોતાનું એક મોટું જોખમ છે. જ્યાં ભૂલ કરવાની સખત મનાઈ હોય, ત્યાં નવીનતા મરી પરવારે છે. લોકો પ્રયોગો કરવાનું બંધ કરી દે છે. સાહસ અટકી જાય છે અને કાગળ પર નિયમોનું પાલન કરવું એ જ પરમ ધર્મ બની જાય છે. જે સિસ્ટમ સુરક્ષા માટે ઉત્તમ છે, તે સર્જનાત્મકતા માટે ધીમું ઝેર સાબિત થાય છે.

આપણે ત્યાં બોલિવૂડમાં પાંચસો કરોડના બજેટવાળી ફિલ્મો બને ત્યારે આ જ મોડેલ લાગુ કરવાનો પ્રયત્ન થાય છે. પ્રોડ્યુસરને એક પણ ભૂલ પોસાય તેમ નથી હોતી. પરિણામે, તે કોઈપણ જાતનું જોખમ લેવાનું ટાળે છે. એ જ ઘસાયેલી પ્રેમકથા, એ જ જાણીતા સુપરસ્ટાર અને એ જ વિદેશી લોકેશન્સનું ચવાઈ ગયેલું મિશ્રણ પીરસાય છે. એક ભૂલ ન થાય તે ચક્કરમાં આખી ફિલ્મ જ એક મોટી ઐતિહાસિક ભૂલ સાબિત થાય છે.

જ્યાં ભૂલ કરવાની સદંતર મનાઈ હોય છે, ત્યાં અકસ્માતો અટકી જાય છે પણ અજાયબીઓ ક્યારેય જન્મતી નથી.