નિકટવર્તી વિકાસનો ગાળો

તમે એકલા હાથે શું કરી શકો છો અને કોઈની મદદ વિના ક્યારેય શું નથી કરી શકવાના, એ બંનેની વચ્ચે એક સોનેરી પટ્ટી છે. આ પટ્ટી એટલે એવી જગ્યા જ્યાં તમે જાતે બધું નથી કરી શકતા, પણ જો કોઈ જાણકાર માર્ગદર્શક પડખે ઊભો રહે તો તમે પહાડ પણ ઓળંગી જાઓ. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ઝોન ઓફ પ્રોક્સિમલ ડેવલપમેન્ટ કહે છે. માણસ નવું ત્યારે જ શીખે છે જ્યારે એ આ વચગાળાની સરહદ પર ઊભો હોય. સાવ સહેલું કામ કંટાળો આપે અને ગજા બહારનું કામ આત્મવિશ્વાસ તોડી નાખે.

આ વિચાર રશિયન મનોવૈજ્ઞાનિક લેવ વાયગોત્સ્કીએ ૧૯૩૦ના દાયકામાં દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. એમનું કહેવું સીધું હતું કે બાળકના વિકાસને માપવો હોય તો એ એકલું શું કરે છે એ ન જુઓ, કોઈ કુશળ સાથીદારની સંગતમાં એ શું સિદ્ધ કરી શકે છે તે માપો. આ એવી શીખવાની પ્રક્રિયા છે જ્યાં ગુરુ કે માર્ગદર્શક શરૂઆતમાં લાકડી બને છે અને ધીમે ધીમે ટેકો હટાવી લે છે.

આપણે ત્યાં સ્કૂલો અને ઘરોમાં ભૂલ એ થાય છે કે વિદ્યાર્થીને કાં તો સાવ જૂના ચીલાચાલુ દાખલા ગોખાવવામાં આવે છે અથવા અચાનક એવો અઘરો પડકાર ફેંકાય છે કે એ ગભરાઈ જાય. પ્રગતિ હંમેશા આ બંને સીમાડા વચ્ચેના ખેંચાણમાં થાય છે. જ્યારે કામ તમારી વર્તમાન ક્ષમતા કરતાં સહેજ અઘરું હોય અને તમારી પીઠ પાછળ એક વિશ્વાસુ માર્ગદર્શકનો હાથ હોય, ત્યારે જ ખરી ઉત્ક્રાંતિ થાય છે.

મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં નેટ્સમાં ઊભેલા સોળ વર્ષના છોકરાનો વિચાર કરો. એ પોતાની ક્લબના બોલરો સામે રમવામાં પાવરધો થઈ ગયો છે, પણ જો સીધો ૧૫૦ કિલોમીટરની ઝડપે ફેંકતા પેસ બોલર સામે જાય તો કદાચ ઇજાગ્રસ્ત થાય. પણ જો રમાકાંત આચરેકર જેવો કોચ સ્ટમ્પ પર એક સિક્કો મૂકે અને એને ૧૩૫ કિલોમીટરની રણનીતિ સામે રમવાનું માર્ગદર્શન આપે, તો એ બેટ્સમેન પોતાની જૂની મર્યાદા ઓળંગી જાય છે. સચિન તેંડુલકર બનવાની પ્રક્રિયા આ ગાળામાં જ પાકે છે.

કોઈપણ ક્ષેત્ર હોય, પ્રગતિનો નિયમ સ્પષ્ટ છે. પોતાની વર્તમાન કમ્ફર્ટ ઝોનની બહાર નીકળો, પણ એટલા આગળ પણ ન નીકળી જાઓ કે હાથપગ ધ્રૂજવા લાગે.

જે પડકારમાં કોઈ જાણકારનો હાથ પકડીને ઊભા રહેવું પડે, સાચી વૃદ્ધિ માત્ર ત્યાં જ શક્ય છે.