બિટકોઈન, ડોલર અને ભારતનો ત્રીજો ઘા

# બિટકોઈન, ડોલર અને ભારતનો ત્રીજો ઘા
### — પરાગ રતનપરા

દુનિયા બદલાય છે ત્યારે અવાજ થતો નથી. તોપ ફૂટે ત્યારે ઈતિહાસ બદલાતો નથી — જ્યારે કોઈ બેંકરની પેન ચાલે છે ત્યારે બદલાય છે. આજે અમેરિકાની તિજોરીમાં એક નવો ખેલ ચાલે છે. નામ છે — બિટકોઈન.

અમેરિકા દેવાદાર છે. ૩૪ ટ્રિલિયન ડોલરનું દેવું. એક નંબર જે વાંચતાં શ્વાસ રૂંધાય. પણ અમેરિકાને શ્વાસ રૂંધાતો નથી, કારણ કે અમેરિકા પાસે છાપખાનું છે અને દુનિયા પાસે ડોલરની ભૂખ. ભૂખ જ્યાં સુધી છે, ત્યાં સુધી દેવું ચાલે. ભૂખ ઘટે તે દિવસે સામ્રાજ્ય તૂટે. રોમ આમ જ તૂટ્યું. બ્રિટન આમ જ ખર્યું. ઈતિહાસનું એક જ સત્ય — બધાં સામ્રાજ્યો કિનારે આવીને ડૂબે છે.

હવે અમેરિકાએ બે પાસાં ફેંક્યાં છે. પહેલું — સ્ટેબલકોઈન. USDT, USDC. કહે છે ડિજિટલ ડોલર. ખરેખર શું છે? નવી પાઈપલાઈન. દુનિયાભરના લોકો પોતાના રૂપિયા, યુઆન, રિયાલ આપે છે, બદલામાં 'ડિજિટલ ડોલર' લે છે. પેલી કંપની એ પૈસાથી અમેરિકન ટ્રેઝરી બોન્ડ ખરીદે છે. એટલે — દુનિયા અમેરિકાને દેવું આપે છે, અને કાગળિયાં લઈને ખુશ થાય છે. જૂની વાત, નવા પેકિંગમાં.

પણ સ્ટેબલકોઈનમાં ખામી છે. એ નવી સંપત્તિ સર્જતું નથી. જૂના ડોલરને ગોળ ગોળ ફેરવે છે. ચક્ર ચાલે છે, ચક્ર મોટું થતું નથી. દેવાનું વિજ્ઞાન કહે છે — જે ચક્ર મોટું ન થાય તે એક દિવસ ઊભું રહી જાય.

❖ ❖ ❖

એટલે બીજું પાસું — બિટકોઈન. અહીં ખરો જાદુ છે. કોઈ એક અબજ ડોલર બિટકોઈનમાં નાખે, બિટકોઈનનું માર્કેટ કેપ દસ અબજ વધે. નવ અબજ ક્યાંથી આવ્યા? આસમાનમાંથી. કાગળમાંથી. માન્યતામાંથી. અર્થશાસ્ત્રીઓ આને 'reflexive price appreciation' કહે છે. હું એને કહું છું — *કોલંબસનો સોનાનો ભ્રમ, એકવીસમી સદીની આવૃત્તિ.*

પણ ભ્રમ પણ જો સામૂહિક હોય તો સત્ય બની જાય. ઈશ્વર પણ આમ જ બન્યા હતા. ડોલર પણ આમ જ બન્યું હતું. ૧૯૭૧માં નિક્સને સોનાનો સંબંધ તોડ્યો ત્યારે ડોલર પાછળ કશું જ નહોતું — સિવાય માન્યતા. પચાસ વર્ષ ચાલી એ માન્યતા. હવે માન્યતાનું નવું પાત્ર જોઈએ છે. એ પાત્ર છે — બિટકોઈન.

MicroStrategy જેવી કંપનીઓ બિટકોઈન ગીરો મૂકીને ડોલર લે છે. બિટકોઈન-આધારિત મોર્ગેજ ચાલે છે. બેંકો બિટકોઈનને 'collateral' તરીકે સ્વીકારે છે. અર્થાત — હવામાંથી પેદા થયેલી સંપત્તિ સામે વાસ્તવિક દેવું મળે છે. અને એ દેવું વાસ્તવિક અર્થતંત્રમાં ફરે છે. જાદુગરની ટોપીમાંથી સસલું જ નહીં, સસલાનું આખું ફાર્મ નીકળે છે.

❖ ❖ ❖

હવે ભારત. અહીંથી વાત મારી છે.

પહેલો ઘા આપણે ખાધો ૧૯૯૧માં — ઉદારીકરણનો. એ ઘા આશીર્વાદ બન્યો. બીજો ઘા ૨૦૧૬માં — ડિજિટલાઈઝેશનનો. UPI, આધાર, જનધન. દુનિયા આશ્ચર્યથી જોતી રહી. હવે ત્રીજો ઘા તૈયાર છે — અને એ ઘા *આપણે મારતા નથી, આપણા પર પડે છે.*

ત્રીજો ઘા છે — ડોલરની નવી મજબૂતી, બિટકોઈનની છત્રછાયામાં. દુનિયા જ્યારે વિચારતી હતી કે ડોલરનું વર્ચસ્વ ઘટશે, BRICS કરન્સી આવશે, યુઆન ઊભો થશે — ત્યાં અમેરિકાએ પાછલા બારણેથી નવો અશ્વમેધ છોડ્યો. ક્રિપ્ટોના ઘોડા પર ડોલરની કાઠી.

ભારત માટે આનો અર્થ શું?

એક — આપણા યુવાનોના કરોડો રૂપિયા Binance, Coinbase, અને અમેરિકન exchangesમાં ઠલવાય છે. એ રૂપિયા આખરે અમેરિકન ટ્રેઝરી બોન્ડ બને છે. એટલે ગુજરાતનો છોકરો સુરતમાં બેસીને જે crypto trade કરે છે, એ આડકતરી રીતે અમેરિકાનું દેવું ધિરે છે. *આ સંસ્થાનવાદનું ડિજિટલ સ્વરૂપ છે.* બ્રિટિશરો કાપડ લઈ જતા હતા, અમેરિકા મૂડી લઈ જાય છે. કાપડ દેખાય, મૂડી ન દેખાય. એટલે જ વધારે ખતરનાક.

બે — RBIનો ડિજિટલ રૂપિયો, e-Rupee, સ્ટેબલકોઈન સામે વામણો સાબિત થશે. કારણ કે દુનિયા રૂપિયાને નહીં, ડોલરને માને છે. માન્યતા જ ચલણ છે. માન્યતા ઊભી કરવામાં બસોવર્ષ લાગે, તોડવામાં બસો દિવસ. RBI જે ભીંત બાંધે છે, સ્ટેબલકોઈન એને રાતોરાત તોડે છે.

ત્રણ — અને આ સૌથી મોટો ઘા — ભારતની બચતની માનસિકતા બદલાશે. પેઢીઓથી ભારતીય સોનું દાટતો આવ્યો છે. હવે યુવાન બિટકોઈન દાટશે. સોનું ભારતમાં રહેતું, બિટકોઈન અમેરિકન સર્વર પર રહેશે. *સોનું દેશની તિજોરી હતી, બિટકોઈન દેશની તિજોરીમાંથી નીકળતું ગાબડું છે.*

❖ ❖ ❖

પણ ઈતિહાસ બતાવે છે — ભારત હારતો નથી, ભારત મોડો જાગે છે. જાગે ત્યારે ઘોડા દોડાવે છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ વખતે જાગવામાં કેટલું મોડું થશે?

ઉપાય સહેલા નથી. પ્રતિબંધ મૂર્ખામી છે — ચીને કરી, નિષ્ફળ ગયું. સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આત્મહત્યા છે. વચલો રસ્તો — ભારતે પોતાનું crypto-collateral ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું પડે. પોતાના exchanges, પોતાના રૂપિયા-આધારિત stablecoin, અને સૌથી અગત્યનું — સોનું અને બિટકોઈનને એક પ્લેટફોર્મ પર લાવવાં. પૂર્વ અને પશ્ચિમ, પ્રાચીન અને નવીન, ધાતુ અને કોડ. *યહ ભારત હી કર સકતા હૈ, કયોંકિ ભારત હી દોનોં કો સમઝતા હૈ.*

બાકી તો યાદ રાખવું — દરેક સામ્રાજ્ય દેવા પર ઊભું હોય છે. અને દરેક દેવા પાછળ કોઈ ગુલામ હોય છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો જ — આ વખતે ગુલામ કોણ?

જવાબ આપણા હાથમાં છે. હજુ.

---

*ટેક્સ્ટ ફોર્મેટમાં તૈયાર છે. જો તમારે Word document તરીકે જોઈએ તો કહેશો.*